Hof van Justitie EU 10-07-1980 ECLI:EU:C:1980:195

De feiten

De verwijzingsbeschikking en de krachtens artikel 20 van 's Hofs Statuut-EEG ingediende schriftelijke opmerkingen kunnen worden samengevat als volgt:

In rechte

1 Bij beschikking van 9 november 1979, ingekomen ter griffie van het Hof op 10 december 1979, heeft de Corte di Appello te Turijn krachtens artikel 177 EEG-Verdrag het Hof verzocht om een prejudiciële beslissing over de volgende vraag betreffende de uitlegging van het gemeenschapsrecht:

„Is met de communautaire bepalingen ter verwezenlijking van een stelsel van vrije mededinging binnen de EEG verenigbaar de restitutie van bedragen, door een Lid-Staat ten laste van een particuliere importeur uit hoofde van bepaalde invoerrechten geïnd, welke rechten zijn betaald vóórdat zij op grond van de rechtstreekse werking van de communautaire voorschriften inzake het verbod van heffingen van gelijke werking als douanerechten, als dusdanige heffingen zijn aangemerkt en bijgevolg onwettig zijn verklaard?”

2 Deze vraag is gesteld naar aanleiding van een geschil tussen de Italiaanse Administratie van de staatsfinanciën en de vennootschap Ariete. Laatstgenoemde heeft een rechtsvordering ingesteld tot terugbetaling van statistiekrechten en rechten wegens sanitaire keuring, door haar voldaan in de periode van 1 februari 1968 tot 26 februari 1972 bij de invoer van melk uit Frankrijk.

3 Tussen partijen in het hoofdgeding staat vast dat de te betalen rechten heffingen van gelijke werking als douanerechten zijn en dat het verbod tot toepassing ervan in het intracommunautaire handelsverkeer, dat sinds 1 november 1964 van kracht is (verordening nr. 82/64 van 30 juni 1964, PB 1964, blz. 1626) voortvloeit uit de artikelen 12, lid 1, en 32 van verordening nr. 13/64 van de Raad van 5 februari 1964 houdende de geleidelijke totstandbrenging van een gemeenschappelijke ordening der markten in de zuivelsector (PB 1964, blz. 549), die met ingang van 29 juli 1968 is vervangen door verordening nr. 804/68 van de Raad houdende een gemeenschappelijke ordening der markten in de sector melk en zuivelprodukten (PB L 14 van1968, blz. 13).

4 Blijkens de verwijzingsbeschikking heeft de aan het Hof voorgelegde vraag met name betrekking op het geval dat heffingen van gelijke werking als douanerechten gedurende lange tijd vrijwillig en zonder voorbehoud door de betrokken handelaren zijn betaald, daar deze met de nationale administratie in de veronderstelling verkeerden dat tegen deze belastingen niets viel in te brengen op het punt van hun verenigbaarheid met het gemeenschapsrecht. Pas later is geleidelijk een onverenigbaarheid aan de dag getreden tengevolge van de uitlegging door het Hof van het begrip heffing van gelijke werking als een douanerecht. Het Hof heeft deze kwalificatie eerst toegepast op de statistiekrechten (arrest van 1 juli 1969, zaak 24/68, Commissie/Italië, Jurispr.1969, blz. 193) en vervolgens op de rechten voor sanitaire keuringen (arrest van 14 december 1972, zaak 29/72, Marimex, Jurispr. 1972, blz. 1309).

5 Volgens 's Hofs vaste rechtspraak heeft het verbod tot toepassing van heffingen van gelijke werking als douanerechten, of dit nu zijn oorsprong vindt in het algemene voorschrift van artikel 13 van het Verdrag dan wel in de bijzondere bepaling van artikel 12 van verordening nr. 13/64, sedert het einde van de overgangsperiode op 1 januari 1970, respectievelijk — voor de produkten waarop genoemde verordening betrekking heeft — sedert 1 november 1964 in de gehele Gemeenschap rechtstreekse werking in de betrekkingen tussen de Lid-Staten en de justitiabelen, vanaf het tijdstip dat voor de inwerkingtreding van de betrokken bepalingen is vastgesteld. Zoals het Hof heeft verklaard in het arrest van 9 maart 1978 (zaak 106/77, Simmenthal, Jurispr. 1978, blz. 643), dienen de regels van het gemeenschapsrecht vanaf hun inwerkingtreding en tijdens hun gehele geldigheidsduur hun volle werking op eenvormige wijze in alle Lid-Staten te ontplooien.

6 De uitlegging die het Hof van Justitie krachtens de hem bij artikel 177 verleende bevoegdheid geeft van een voorschrift van gemeenschapsrecht, verklaart en preciseert overigens, wanneer daaraan behoefte bestaat, de betekenis en strekking van dat voorschrift zoals het sedert het tijdstip van zijn inwerkingtreding moet of had moeten worden verstaan en toegepast. Hieruit volgt dat het aldus uitgelegde voorschrift door de rechter ook moet worden toegepast op rechtsbetrekkingen die zijn ontstaan en tot stand gekomen vóór het arrest waarbij op het verzoek om uitlegging is beslist, indien voor het overige is voldaan aan de voorwaarden waaronder een geschil over de toepassing van dat voorschrift voor de bevoegde rechter kan worden gebracht.

7 Slechts bij uitzondering zal het Hof van Justitie, zoals het in zijn arrest van 8 april 1976 (zaak 43/75, Defrenne, Jurispr. 1976, blz. 455) heeft erkend, met toepassing van een aan de communautaire rechtsorde inherent algemeen beginsel van rechtszekerheid en met het oog op de ernstige problemen die zijn arrest voor het verleden zou kunnen meebrengen voor te goeder trouw tot stand gekomen rechtsbetrekkingen, aanleiding kunnen vinden, voor iedere belanghebbende beperkingen te stellen aan de mogelijkheid met een beroep op de aldus uitgelegde bepaling die rechtsbetrekkingen weer in geding te brengen.

8 Een dergelijke beperking is evenwel slechts aanvaardbaar in het arrest waarin de gevraagde uitlegging wordt gegeven. Het fundamentele vereiste van eenvormige en algemene toepassing van het gemeenschapsrecht impliceert dat enkel het Hof van Justitie heeft te beslissen over de beperking ratione temporis van de gevolgen van de door hem gegeven uitlegging.

9 Opmerking verdient evenwel dat wanneer uit een voorschrift van gemeenschapsrecht voortvloeit dat de toepassing van nationale heffingen of rechten op bovengenoemde data is verboden — met alle vorenbeschreven gevolgen van dien —, het dan ter waarborging van de rechten die de justitiabelen aan de rechtstreekse werking van een dergelijk verbod ontlenen, niet per se noodzakelijk is dat in alle Lid-Staten een eenvormige regeling bestaat ten aanzien van de formele en materiële voorwaarden waaraan bij betwisting of terugvordering van die zeer uiteenlopende nationale heffingen moet worden voldaan.

10 Bij vergelijking van de nationale stelsels blijkt het vraagstuk van de betwisting van onwettig ingevorderde of de terugbetaling van onverschuldigd betaalde heffingen in de verschillende Lid-Staten en zelfs binnen een zelfde Lid-Staat uiteenlopende oplossingen te hebben gevonden, afhankelijk van het soort belasting of heffing waarom het gaat. In sommige gevallen stelt de wet zowel ten aanzien van tot de belastingdienst gerichte bezwaarschriften als van beroepen in rechte strakke voorwaarden voor wat betreft de vorm waarin en de termijn waarbinnen dergelijke rechtsvorderingen of verzoeken kunnen worden ingediend.

11 In andere gevallen moeten beroepen tot terugbetaling van onverschuldigd betaalde heffingen voor de gewone rechter worden ingesteld, bij voorbeeld in de vorm van een actie uit onverschuldigde betaling. Voor deze beroepen gelden meer of minder lange termijnen, in bepaalde gevallen de normale verjaringstermijn van het gemene recht zodat, wanneer mocht worden vastgesteld dat bepaalde nationale belastingbepalingen onverenigbaar zijn met de vereisten van het gemeenschapsrecht, de betrokken Lid-Staten met gecumuleerde vorderingen tot een aanzienlijk bedrag kunnen worden geconfronteerd.

12 Overeenkomstig het in artikel 5 EEG-Verdrag neergelegde samenwerkingsbeginsel is het, naar werd overwogen in de arresten van 16 december 1976 (zaken 33/76, Rewe, en 45/76, Comet, Jurispr. 1976, blz. 1989 en 2043), de nationale rechter die de rechtsbescherming heeft te verzekeren welke voor de justitiabelen voortvloeit uit de rechtstreekse werking van gemeenschapsrechtelijke bepalingen. Bij gebreke van een gemeenschapsregeling terzake van de betwisting of terugvordering van onwettig opgeëiste of ten onrechte toegepaste nationale heffingen, is het bij de huidige stand van het gemeenschapsrecht een aangelegenheid van de nationale rechtsorde van elke Lid-Staat om de bevoegde rechter aan te wijzen en de procesregels te geven voor de rechtsvorderingen met het oog op de bescherming van de rechten die de justitiabelen aan de rechtstreekse werking van het gemeenschapsrecht ontlenen, met dien verstande dat die regels niet ongunstiger mogen zijn dan die voor soortgelijke nationale vorderingen en dat zij in geen geval dusdanig mogen zijn, dat de uitoefening van de rechten welke de nationale rechter heeft te handhaven, praktisch onmogelijk wordt gemaakt.

13 Daarbij zij erop gewezen, dat de bescherming van de door de communautaire rechtsorde terzake gewaarborgde rechten niet vergt dat ten onrechte toegepaste heffingen worden terugbetaald in omstandigheden die zouden uitlopen op een ongegronde verrijking van de rechthebbenden.

14 Het stelsel van waarborgen, dat op deze wijze voor de justitiabelen voortvloeit uit de combinatie van de rechtstreekse werking van de gemeenschapsbepalingen en de bijzonderheden van de nationale wettelijke regelingen van de verschillende Lid-Staten ter zake van de formele en materiële voorwaarden voor de betwisting van nationale belastingen of de terugvordering van onverschuldigd betaalde belastingen, kan niet onverenigbaar worden geacht met de bepalingen van het gemeenschapsrecht betreffende het tot stand brengen van een stelsel dat verzekert dat de mededinging in de gemeenschappelijke markt niet wordt vervalst.

15 Deze bepalingen zijn hoofdzakelijk uitgewerkt enerzijds in de regelen die van toepassing zijn op ondernemingen (de artikelen 85 tot en met 90 EEG-Verdrag), en anderzijds in die betreffende de steunmaatregelen van de staten (de artikelen 92 tot en met 94 EEG-Verdrag). Eerstgenoemde artikelen kunnen slechts toepassing vinden in de betrekkingen tussen ondernemingen en de fiscale autoriteiten van de Lid-Staten in de uitoefening van hun bevoegdheid om belastingen in te stellen. Met betrekking tot de artikelen 92-94 heeft het Hof in het arrest van 27 maart 1980 (zaak 61/79, Denkavit) voor recht verklaard, dat de verplichting van de administratie van een Lid-Staat om aan de belastingplichtigen die daarom verzoeken, de heffingen of rechten terug te betalen die wegens hun onverenigbaarheid met het gemeenschapsrecht onverschuldigd zijn voldaan, geen steunmaatregel is in de zin van artikel 92 EEG-Verdrag.

16 Daarenboven moet worden opgemerkt dat alle handelaars in een zelfde Lid-Staat, die onverschuldigd met het gemeenschapsrecht strijdige nationale heffingen hebben betaald, gelijkelijk de mogelijkheid hebben hun rechten geldend te maken, zodat er in zoverre geen sprake kan zijn van distorsie van de mededinging. Anderzijds is het juist dat deze mogelijkheden van staat tot staat verschillen tengevolge van de bijzonderheden van de nationale wetgevingen. Vooral wanneer het gaat om bepalingen betreffende de betwisting van nationale belastingen, kunnen dergelijke verschillen niet worden gezien als discriminatoir, en zeker niet als geschikt om de mededinging te vervalsen, wanneer maar, zoals hierboven is uiteengezet, de nationale wetgeving wordt toegepast op een wijze die niet discriminatoir is vergeleken met de procedures ter beslissing van overeenkomstige, doch geheel in het nationale vlak liggende geschillen en de procesregels er niet toe leiden dat de uitoefening van door het gemeenschapsrecht toegekende rechten praktisch onmogelijk wordt gemaakt.

17 Op de vraag van de Corte di Appello te Turijn moet dus worden geantwoord, dat het een aangelegenheid van de rechtsorde van elke Lid-Staat is om de voorwaarden te bepalen waaronder de belastingplichtigen kunnen opkomen tegen belastingen die wegens hun onverenigbaarheid met het gemeenschapsrecht ten onrechte zijn geheven, of de terugbetaling daarvan kunnen vorderen, mits deze voorwaarden niet ongunstiger zijn dan die voor gelijksoortige nationale vorderingen en zij de uitoefening van de door de communautaire rechtsorde verleende rechten niet praktisch onmogelijk maken.

Het gemeenschapsrecht verzet zich er niet tegen, dat de nationale rechterlijke instanties overeenkomstig hun nationaal recht rekening houden met het feit dat ten onrechte toepaste heffingen door de belastingplichtige onderneming in haar prijzen kunnen zijn verdisconteerd en op haar afnemers zijn afgewenteld.

Het instellen van deze terugvorderingsacties is niet in strijd met de bepalingen van het gemeenschapsrecht betreffende de totstandbrenging van een stelsel dat verzekert dat de mededinging binnen de gemeenschappelijke markt niet wordt vervalst.