Hof van Justitie EU 26-05-1982 ECLI:EU:C:1982:199

I — De feiten en het procesverloop

1. Roger Ivenel, wonende te Straatsburg (Frankrijk), trad op 1 september 1971 als handelsvertegenwoordiger voor Frankrijk in dienst van Schwab Maschinenbau te Oettingen (Bondsrepubliek Duitsland).

Op 18 januari 1978 dagvaardde verzoeker in het hoofdgeding zijn werkgever voor de Conseil de prud'hommes te Straatsburg tot betaling van verscheidene bedragen, met name van commissieloon dat hem sinds 1975 niet meer was betaald, en van verschillende vergoedingen uit hoofde van de verbreking van zijn arbeidsovereenkomst. Tegen deze vordering wierp verweerder in het hoofdgeding zowel een exceptie van onbevoegdheid ratione materias op als een exceptie van onbevoegdheid ratione loci, waarbij hij enerzijds deed gelden dat verzoeker zijn werkzaamheid zelfstandig had uitgeoefend, en anderzijds, dat krachtens het EEG-Executieverdrag bevoegd was het gerecht van de plaats waar de litigieuze verbintenis moest worden uitgevoerd, in casu de plaats waar het commissieloon moest worden betaald, te weten Oettingen.

Op het tijdstip waarop het geding bij de Conseil de prud'hommes aanhangig werd gemaakt, luidde artikel 5, sub 1, Executieverdrag als volgt:

„De verweerder die woonplaats heeft op het grondgebied van een Verdragsluitende Staat, kan in een andere Verdragsluitende Staat voor de navolgende gerechten worden geroepen:

1. ten aanzien van verbintenissen uit overeenkomst voor het gerecht van de plaats waar de verbintenis is uitgevoerd of moet worden uitgevoerd”.

2. Bij vonnis van 17 april 1978 heeft de Conseil de prud'hommes beide excepties verworpen.

In verband met de exceptie ratione matériae overwoog hij, dat verzoeker met verweerder een arbeidsovereenkomst van handelsvertegenwoordiger was aangegaan.

Met betrekking tot de exceptie ratione loci was hij van oordeel, dat het begrip „plaats waar de verbintenis is uitgevoerd of moet worden uitgevoerd” in de zin van artikel 5, sub 1, Executieverdrag aldus is uit te leggen, dat het ziet op de plaats waar de hoofd- of kenmerkende verbintenis moet worden uitgevoerd. Bij een arbeidsovereenkomst van handelsvertegenwoordiger is de plaats van uitvoering die waar de vertegenwoordiger zijn kantoren heeft, waar hij de bestellingen centraliseert en vanwaar hij de orders uitvoert. Krachtens genoemd artikel 5 zou het in casu bevoegde gerecht derhalve dat van verzoekers woonplaats Straatsburg zijn.

Bij arrest van 10 oktober 1978, gewezen op beroep van verweerder, bevestigde de Cour d'appel te Colmar de bevoegdheid ratione materiae van de Conseil de prud'hommes. Zij was evenwel van oordeel dat de Conseil geen bevoegdheid ratione loci bezat. Hieromtrent overwoog zij dat overeenkomstig 's Hofs arrest van 6 oktober 1976 (zaak 14/76, De Bloos, Jurispr. 1976, blz. 1497) ter vaststelling van de plaats van tenuitvoerlegging in de zin van artikel 5, lid 1, Executieverdrag moet worden gezien naar de verbintenis welke de keerzijde vormt van het contractuele recht waarop de verzoeker zich voor zijn vordering beroept. In casu is dat de door Ivenel tegen Schwab, die zijn woonplaats heeft in de Bondsrepubliek Duitsland, ingeroepen verbintenis tot betaling van commissieloon en vergoedingen. Daar dit zowel naar Frans als naar Duits recht haalschulden en geen brengschulden zijn, zou de Conseil de prud'hommes te Straatsburg onbevoegd zijn ratione loei.

3. Hierop stelde verzoeker beroep tot cassatie in van het arrest van de Cour d'appel. In haar arrest van 2 april 1981 overweegt de Cour de cassation dat, aangezien het geding betrekking heeft op de uitvoering van een vertegenwoordigingsovereenkomst met verbintenissen voor beide partijen, waarvan er in elk geval enkele in Frankrijk moesten worden uitgevoerd, de vraag inzake de plaats van uitvoering van de verbintenis in de zin van artikel 5, sub 1, Executieverdrag, een ernstig uitleggingsprobleem doet rijzen. Derhalve heeft de Cour de cassation de behandeling van de zaak geschorst tot het Hof van Justitie hierover uitspraak zal hebben gedaan.

4. Het verwijzingsarrest is op 2 april 1981 ter griffie van het Hof ingeschreven.

Krachtens artikel 20 van 's Hofs Statuut-EEG zijn schriftelijke opmerkingen ingediend door verzoeker in het hoofdgeding, vertegenwoordigd door J.-P. Desache, advocaat te Parijs; verweerder in het hoofdgeding, vertegenwoordigd door R. Catrice, advocaat te Parijs, en de Commissie van de Europese Gemeenschappen, vertegenwoordigd door J. Delmoly, lid van haar juridische dienst, als gemachtigde.

Het Hof heeft, op rapport van de rechterrapporteur en gehoord de advocaatgeneraal, besloten zonder instructie tot de mondelinge behandeling over te gaan.

II — Schriftelijke opmerkingen ingediend krachtens artikel 20 van 's Hofs Statuut-EEG

Verzoeker in bet hoofdgeding wijst vooreerst op 's Hofs arrest van 6 oktober 1976 in zaak 14/76 (De Bloos, Jurispr. 1976, blz. 1497), waarin is beslist dat met de term „verbintenis” in artikel 5, sub 1, Executieverdrag wordt bedoeld de contractuele verbintenis die aan de rechtsvordering ten grondslag ligt, en dat, ingeval de verzoeker schadevergoeding vordert of ontbinding van de overeenkomst ten laste van de wederpartij verlangt, de in artikel 5, sub 1, bedoelde verbintenis steeds die is welke voortvloeit uit de overeenkomst en waarvan de niet-nakoming wordt aangevoerd ter rechtvaardiging van zodanige vorderingen.

De voor de toepassing van artikel 5, sub 1, in aanmerking te nemen verbintenis is dus een zelfstandige verbintenis uit overeenkomst. Deze bepaling doelt niet op een niet-zelfstandige verplichting om te vergoeden, die enkel in de plaats treedt van een andere contractuele verbintenis bij wege van sanctie op de niet-nakoming hiervan.

Grondslag van de contractuele verbintenis die aan de vordering in rechte ten grondslag ligt, is in de onderhavige zaak noodzakelijkerwijs het wettelijk statuut voor handelsvertegenwoordigers in loondienst, als omschreven in de artikelen L-571-1 en volgende van de Franse Code du travail. Op alle in een land verrichte arbeid is immers, ongeacht de nationaliteit van de contractspartijen, het arbeidsrecht van dat land van toepassing.

Verzoeker betoogt dat de verplichting de aan een gesalarieerde voor zijn arbeid verschuldigde bedragen te betalen — hetgeen niet meer is dan de tegenprestatie voor de correcte uitvoering van die arbeid-, evenmin aan het zelfstandigheidsvereiste voldoet als de bij niet-nakoming van de overeenkomst verschuldigde schadevergoeding. De rechtsgrondslag daarvan wordt gevormd door wettelijke voorschriften, van dwingend recht en van openbare orde, betreffende de uitvoering van de arbeidsovereenkomst door beide partijen. Verder zou verzoeker de opzeggingstermijn in Frankrijk hebben moeten uitdienen en is de van zijn werkgever gevorderde vergoeding bedoeld als compensatie van het feit dat deze zijn desbetreffende verplichting niet is nagekomen. Bijgevolg is ten aanzien van de verbintenis tot schadevergoeding uit hoofde van deze wanprestatie bevoegd de rechter van de plaats waar de oorspronkelijke, niet-nagekomen verbintenis moest worden uitgevoerd.

Vervolgens wijst verzoeker erop, dat zelfs wanneer de voor het bepalen van het bevoegde gerecht in aanmerking te nemen verbintenis de zelfstandige verbintenis is om aan de vertegenwoordiger de gevorderde sommen te betalen, de plaats van uitvoering Frankrijk is.

Volgens het arrest van het Hof van 6 oktober 1976 (zaak 12/76, Tessili, Jurispr. 1976, blz. 1473) wordt de plaats waar de verbintenis is uitgevoerd of moet worden uitgevoerd in de zin van artikel 5, sub 1, Executieverdrag, vastgesteld overeenkomstig het recht dat volgens de collisieregels van de aangezochte rechter de litigieuze verbintenis beheerst.

Op de vorderingen die een loontrekkende wegens zijn arbeidsprestaties heeft, is naar Frans internationaal privaatrecht het arbeidsrecht van toepassing van de plaats waar de arbeidsovereenkomst is uitgevoerd.

Daarenboven moet naar Frans recht het loon worden betaald op de plaats van tewerkstelling of, voor handelsreizigers en vertegenwoordigers die hun werk niet op één plaats verrichten, aan hun woonplaats.

Verweerder in het hoofdgeding bestrijdt het vonnis van de Conseil de prud'hommes te Straatsburg, volgens hetwelk bij vertegenwoordigingsovereenkomsten de in artikel 5, lid 1, Executieverdrag bedoelde hoofd- en kenmerkende verbintenis die van de vertegenwoordiger is, zodat de plaats waar de vertegenwoordiger zijn prestatie levert, beslissend is voor de vraag inzake de bevoegde rechter. Te dezen vestigt hij de aandacht erop, dat verzoeker bij mondelinge overeenkomst in Duitsland was aangesteld en dat hij voor wat zijn vertegenwoordigingsactiviteiten betreft, rechtstreeks ondergeschikt was aan de ondernemingsdirectie te Oettingen. Bovendien werd verzoekers loon in Duitsland uitbetaald en had hij gevraagd te worden beloond overeenkomstig de voor de Duitse vertegenwoordigers geldende voorwaarden.

Verweerder sluit zich aan bij het arrest van de Cour d'appel te Colmar, volgens hetwelk de grondslag voor de vaststelling van de bevoegdheid ratione loci de verbintenis is die verweerder als schuldenaar jegens verzoeker had ter zake van de bezoldiging van diens werkzaamheden. Dit standpunt strookt trouwens met het arrest van het Hof in voornoemde zaak 14/76 (De Bloos).

Verweerder preciseert nog, dat zowel artikel 1247, lid 3, Code civil als paragraaf 269 Bürgerliches Gesetzbuch bepalen dat de door verzoeker gevorderde bedragen die met zijn bezoldiging verband houden, haalschulden zijn.

Hij concludeert tot bevestiging van 's Hofs rechtspraak.

De Commissie van de Europese Gemeenschappen wijst erop, dat de doctrine over het algemeen uit voornoemd arrest in zaak 14/76, (De Bloos) heeft afgeleid dat het Hof de door sommige schrijvers fervent verdedigde theorie betreffende de hoofd- of kenmerkende verbintenis verwerpt.

Zij is evenwel van mening dat het arrest-De Bloos zo is uit te leggen, dat bij wederkerige overeenkomsten de verbintenis waarop een vordering is gebaseerd, de hoofdverbintenis van de verweerder is. Voor de toepassing van artikel 5, sub 1, Executieverdrag, moeten in een dergelijk geval de gevolgen van de schending van een contractuele verbintenis worden beschouwd als uitvloeisels van de hoofdverbintenis.

Deze uitlegging stemt overeen met een van de doelstellingen van het Executieverdrag, waaraan het Hof in genoemd arrest heeft herinnerd (r.o. 9), namelijk de concentratie van rechterlijke bevoegdheid in de handen van één instantie. Deze doelstelling leidt tot de stelling inzake de hoofdverbintenis, die ten processe in dezelfde zaak zowel door de Commissie als door advocaatgeneraal Reischl werd ontwikkeld (conclusie van 15 september 1976, Jurispr. 1976, blz. 1517-1518). Deze stelling beperkt de kans op uiteenrafeling van het contract en bijgevolg het gevaar van een versnippering van de rechterlijke bevoegdheid met alle kansen vandien van onderling strijdige beslissingen.

Sommige moeilijkheden bij de toepassing van artikel 5, sub 1, Executieverdrag, waarmee de nationale gerechten zoals in casu te kampen kregen, vinden hun oorsprong in rechtsoverweging 17 van het arrest-De Bloos, waarin de nationale rechter wordt uitgenodigd bij vorderingen tot betaling van bijkomende vergoedingen na te gaan of volgens het op de overeenkomst toepasselijke recht sprake is van een autonome contractuele verbintenis of van een verbintenis die in de plaats treedt van de niet-nagekomen contractuele verbintenis. Daarbij heeft het Hof, zo meent de Commissie, niet de schadevergoeding wegens schending van het contract op het oog gehad.

Men dient zich juist te houden aan de in rechtsoverweging 16 van hetzelfde arrest omschreven duidelijke en eenvoudige oplossing, te weten dat moet worden gezien naar de hoofdverbintenis die ten laste van de verweerder uit de overeenkomst voortvloeit en waarvan de niet-nakoming wordt ingeroepen voor de vordering tot schadevergoeding of tot ontbinding van de overeenkomst.

Verder merkt de Commissie op, dat artikel 6 van het Verdrag van 19 juni 1980 inzake het recht dat van toepassing is op verbintenissen uit overeenkomst (PB L 266 van 1980, blz. 1), bepaalt dat de rechtskeuze van partijen bij een arbeidsovereenkomst er niet toe kan leiden dat de werknemer de bescherming verliest welke hij geniet op grond van de dwingende bepalingen van het recht van het land waar hij ter uitvoering van de overeenkomst gewoonlijk zijn arbeid verricht. Deze specifieke collisieregel voor individuele arbeidsovereenkomsten heeft zijn oorsprong in de in verscheidene nationale rechtsordes voorkomende gedachte, dat de belangen van de werknemer, die geacht wordt de zwakste partij te zijn in de contractuele verhouding, een bijzondere bescherming vereisen.

De Commissie stelt voor deze regel in aanmerking te nemen bij de oplossing van de onderhavige zaak.

In dit verband verwijst zij naar een arrest van de Cour d'appel te Angers van 29 januari 1980 met betrekking tot een soortgelijke arbeidsovereenkomst als waarom het in casu gaat, tussen een Belgische werkgever en een Franse vertegenwoordiger (Van Pelt/Jedre, Revue critique de droit international privé, 1981, blz. 118). Blijkens dat arrest vormen de vorderingen strekkende enerzijds tot betaling van commissieloon en vakantiegeld en anderzijds tot betaling van opzeg-, uitwinnings- en schadevergoedingen een moeilijk te splitsen geheel. Theoretisch is het met een dergelijke oplossing, die beantwoordt aan een synthetische benadering van de onderscheiden verbintenissen, gemakkelijker om de plaats van uitvoering van de strijdige verbintenis te bepalen dan bij de analytische benadering, en de daarmee verbonden opvatting van de zelfstandigheid der verbintenissen. Bovendien heeft zij de verdienste te beantwoorden aan het doel van het Executieverdrag om de rechterlijke, bevoegdheid te concentreren.

Samenvattend stelt de Commissie dat in een geschil omtrent de gevolgen van de schending van een arbeidsovereenkomst van handelsvertegenwoordiger, de verbintenis waarnaar moet worden gezien voor de toepassing van artikel 5, sub 1, Executieverdrag, de uit de overeenkomst voortvloeiende hoofdverbintenis van de werkgever is, daarbij gelet op de wetgeving van het land waar de vertegenwoordiger zijn arbeid verricht. De plaats van uitvoering van de hoofdverbintenis van de werkgever bepaalt de bevoegdheid van de rechter van deze plaats voor alle vorderingen die de vertegenwoordiger wegens niet-naleving van die verbintenis instelt.

In de onderhavige zaak bestaat de „hoofdverbintenis ten laste van de verweerder” in de nakoming van zijn verplichtingen als werkgever, die de arbeidswetgeving van de plaats waar de overeenkomst wordt uitgevoerd — namelijk de plaats van tewerkstelling van de werknemer — hem oplegt.

III — Mondelinge behandeling

Ter terechtzitting van 3 februari 1982 zijn mondelinge opmerkingen gemaakt door verweerder in het hoofdgeding, vertegenwoordigd door R. Catrice, advocaat te Parijs, en de Commissie van de Europese Gemeenschappen, vertegen woordigd door J. Delmoly, lid van haar juridische dienst, als gemachtigde.

De advocaatgeneraal heeft ter terechtzitting van 11 mei 1982 conclusie genomen.

Kosten

21 De kosten door de Commissie van de Europese Gemeenschappen wegens indiening harer opmerkingen bij het Hof gemaakt, kunnen niet voor vergoeding in aanmerking komen. Ten aanzien van de partijen in het hoofdgeding is de procedure als een aldaar gerezen incident te beschouwen, zodat de nationale rechterlijke instantie over de kosten heeft te beslissen.