Arrest van het Hof (Tweede kamer) van 12 juli 1984.

I — De feiten en het procesverloop

Bij verstekvonnis van de Arrondissementsrechtbank te Rotterdam van 20 januari 1982 werd firma K., verweerster in het hoofdgeding, veroordeeld tot betaling van 678 095 Saoedische rials aan firma P.

Op 28 mei 1982 verzocht firma P. het Landgericht Frankfurt/Main om verlof tot tenuitvoerlegging van dit verstekvonnis in de Bondsrepubliek Duitsland, teneinde beslag te kunnen leggen op een vordering ter zake van een banktegoed, die verweerster in het hoofdgeding had op een in Frankfurt/Main gevestigde kredietinstelling.

Bij beschikking van 10 januari 1983 wees het Landgericht Frankfurt/Main het verzoek af, op grond dat de in de artikelen 46, sub 2, en 47, sub 1, Executieverdrag voorgeschreven betekening van de daar genoemde documenten niet was bewezen. Ingevolge deze bepalingen, aldus het Landgericht, moet in geval van een verstekvonnis een document worden overgelegd waaruit blijkt dat de dagvaarding is betekend, dat het verstekvonnis naar Nederlands recht uitvoerbaar is en aan de niet verschenen partij is betekend. De door verzoekster in het hoofdgeding overgelegde documenten waren op dit punt echter ontoereikend.

Tegen deze uitspraak heeft verzoekster in het hoofdgeding zich voorzien bij het Oberlandesgericht Frankfurt/Main en verdere stukken overgelegd, waaruit haars inziens bleek dat de dagvaarding en het verstekvonnis regelmatig waren betekend.

Van oordeel dat het verdere verloop van de procedure afhing van de uitlegging van artikel 40 Executieverdrag, heeft de nationale rechter de behandeling van de zaak geschorst en het Hof van Justitie de volgende vraag voorgelegd:

„Moet het gerecht bij hetwelk de verzoeker beroep heeft ingesteld, de partij tegen wie de tenuitvoerlegging is gevraagd, ook dan overeenkomstig artikel 40, tweede alinea, eerste zin, Executieverdrag oproepen te verschijnen, wanneer a) het verzoek om verlof tot tenuitvoerlegging alleen is afgewezen op grond dat de stukken niet tijdig zijn overgelegd, en b) het verlof tot tenuitvoerlegging wordt gevraagd voor een staat waar de partij tegen wie de tenuitvoerlegging is gevraagd, geen woonplaats heeft, zodat deze partij in de regel kan overzien welk vermogensbestanddeel (in casu: een vordering op een bank) in die staat zal worden geëxecuteerd, en aldus in de gelegenheid is om vóór de beslaglegging over dit vermogensbestanddeel te beschikken?”

Wat de betekening betreft, volstaat het volgens de nationale rechter, dat de betekeningsvoorschriften van de staat waar de beslissing is gegeven, of die welke toepasselijk zijn in de betrekkingen tussen deze staat en de staat van de woonplaats van de partij tegen wie de tenuitvoerlegging is gevraagd, zijn nageleefd. Uit een analyse van de regeling als neergelegd in de artikelen 34 en 40 Executieverdrag, leidt hij vervolgens af, dat artikel 34 beoogt het voor de doeltreffendheid van executiemaatregelen onontbeerlijke verrassingseffect te waarborgen. De regeling van artikel 40, tweede alinea, inhoudende dat de partij tegen wie de tenuitvoerlegging is gevraagd, wordt opgeroepen te verschijnen voor het gerecht bij hetwelk het beroep is ingesteld, lijkt passend indien geëxecuteerd moet worden in de staat van de woonplaats van de partij tegen wie de tenuitvoerlegging is gevraagd, omdat die partij dan niet kan voorzien welk vermogensbestanddeel zal worden geëxecuteerd en in de regel niet in staat zal zijn alle vermogensbestanddelen tijdig aan executie te onttrekken. Volgens de nationale rechter ligt dit echter anders wanneer in de staat van de woonplaats van een derde debiteur moet worden geëxecuteerd. Voor de doeltreffendheid van de beoogde maatregel acht hij het derhalve noodzakelijk dat de partij tegen wie de tenuitvoerlegging is gevraagd, vooraf niet wordt gehoord, tenminste wanneer het verzoek om verlof tot tenuitvoerlegging enkel is afgewezen omdat niet alle vereiste documenten tijdig waren overgelegd. Deze opvatting lijkt rechtens verdedigbaar wanneer de artikelen 34 en 40 Executieverdrag in onderling verband worden beschouwd. Het verlof tot tenuitvoerlegging wordt dan weliswaar verleend, doch verweerster in het hoofdgeding blijft vrij om binnen een bepaalde termijn in een latere procedure voor hetzelfde gerecht bezwaar te maken tegen het verlenen van het verlof.

De beschikking van het Oberlandesgericht Frankfurt/Main is op 18 augustus 1983 ingeschreven ter griffie van het Hof.

Overeenkomstig artikel 5, lid 1, van het Protocol van 3 juni 1971 juncto artikel 20 van's Hofs Statuut-EEG zijn schriftelijke opmerkingen ingediend op 3 oktober 1983 door verzoekster in het hoofdgeding, vertegenwoordigd door W. Metz en G. Bandisch, advocaten te Bremen; op 24 oktober 1983 door de Commissie van de Europese Gemeenschappen, vertegenwoordigd door haar juridisch adviseur E. Zimmermann, als gemachtigde, bijgestaan door W. D. Krause-Ablass, advocaat te Düsseldorf; en op 9 november 1983 door de regering van de Bondsrepubliek Duitsland, vertegenwoordigd door Chr. Böhmer als gemachtigde.

Het Hof heeft, op rapport van de rechterrapporteur en de advocaat-generaal gehoord, besloten zonder instructie tot de mondelinge behandeling over te gaan en de zaak naar de Tweede kamer te verwijzen. Het heeft verzoekster in het hoofdgeding evenwel verzocht, vóór 1 maart 1984 de navolgende vragen schriftelijk te beantwoorden:

1. Heeft het Landgericht een termijn bepaald waarbinnen verzoekster de in de artikelen 46, sub 2, en 47, sub 1, van het Verdrag bedoelde documenten moest overleggen (artikel 48 van het Verdrag) ?

2. Heeft verzoekster in die stand van de procedure gelijkwaardige documenten overgelegd?

3. Welke zijn de verdere documenten die verzoekster in beroep heeft overgelegd en die haars inziens aantonen dat de dagvaarding en het verstekvonnis regelmatig zijn betekend?

II — Samenvatting van de bij het Hof ingediende schriftelijke opmerkingen

Verzoekster in het hoofdgeding verklaart dat zij de opvatting van de verwijzende rechter volledig deelt, en geeft het Hof in overweging dienovereenkomstig te beslissen.

De Duitse regering is in tegenstelling tot het Oberlandesgericht Frankfurt/Main van mening, dat het in verband met de bijzonderheden van de zaak ten gronde niet onnodig was om de partij tegen wie de tenuitvoerlegging werd gevraagd, te horen overeenkomstig artikel 40, tweede alinea, eerste zin, Executieverdrag, zoals uit de duidelijke en niet mis te verstane bewoordingen van die bepaling blijkt.

De artikelen 31 e. v., en met name artikel 34, eerste alinea, Executieverdrag, welke schuldeisers in de gelegenheid stellen om verlof tot tenuitvoerlegging te bekomen zonder dat de partij wordt gehoord tegen wie de tenuitvoerlegging wordt gevraagd, vormen immers een uitzondering op het internationaal algemeen geldende beginsel, dat een gerecht geen beslissingen mag geven zonder de tegenpartij te hebben gehoord. Deze uitzondering is gerechtvaardigd omdat de partij tegen wie de tenuitvoerlegging is gevraagd, in voldoende mate betrokken was bij de voorafgegane contradictoire procedure en weet dat na afloop daarvan een executieprocedure zal volgen. De enige voorwaarde is, dat de in artikel 47 Executieverdrag opgesomde documenten worden overgelegd.

Wanneer echter de partij die de tenuitvoerlegging verzoekt, deze documenten niet tezamen met het verzoek indient, kunnen twijfels rijzen over de regelmatigheid van de eerdere procedure. In dat geval is het horen van de partij tegen wie de tenuitvoerlegging is gevraagd, niet meer een loutere formaliteit, maar dient het om onduidelijkheden weg te nemen. Omwille van de rechtszekerheid mag het bij de uitlegging van artikel 40, tweede alinea, eerste zin, Executieverdrag geen rol spelen, hoe zwaar de twijfels aan de regelmatigheid van de eerdere procedure in een concreet geval wegen.

Het zou weliswaar overdreven formalistisch kunnen lijken om verzoekster in het hoofdgeding het met de procedure van artikel 34 Executieverdrag beoogde verrassingseffect te ontnemen, maar dergelijke onbillijke gevolgen kunnen worden vermeden wanneer de aangezochte rechter de verzoekende partij in de gelegenheid stelt de ontbrekende documenten alsnog over te leggen. Bovendien kan de verzoekende partij krachtens §§916 e.v. van de „Zivilprozeßordnung” verlof vragen om conservatoir beslag te leggen.

Er bestaat onvoldoende grond om de rechtssituatie verschillend te beoordelen naar gelang de partij tegen wie de tenuitvoerlegging is gevraagd, haar woonplaats of zetel in de aangezochte staat of in een andere staat heeft.

De Duitse regering geeft het Hof derhalve in overweging, de vraag van de nationale rechter te beantwoorden als volgt:

„Het gerecht bij hetwelk beroep is ingesteld door een partij die om tenuitvoerlegging verzoekt, moet ingevolge artikel 40, tweede alinea, eerste zin, Executieverdrag de partij tegen wie de tenuitvoerlegging is gevraagd, ook dan horen, wanneer het verzoek om verlof tot tenuitvoerlegging alleen is afgewezen op grond dat de documenten niet tijdig zijn overgelegd. Dit geldt ook wanneer het verlof tot tenuitvoerlegging wordt verlangd voor een staat waar de partij tegen wie de tenuitvoerlegging is gevraagd, geen woonplaats heeft.”

De Commissie vraagt zich in de eerste plaats af, of een prejudiciële verwijzingsbeschikking waarin de naam en het adres van partijen ontbreken, in overeenstemming is met de procedurevoorschriften van het Hof. Overeenkomstig artikel 20 van's Hofs Statuut geeft de griffier „aan de betrokken partijen” kennis van de prejudiciële verwijzing. Hiervoor is nodig dat het Hof naam en adres van de betrokken partijen kent; in dit stadium is alleen firma P. als verzoekster „betrokken partij”. Aangezien de naam van haar raadsman in de verwijzingsbeschikking voorkomt, kon de kennisgeving aan hem worden gericht en is in zoverre aan de bepalingen van artikel 20 van het Statuut voldaan.

Omdat de vraag of ook verweerster in het hoofdgeding thans bij de procedure moet worden betrokken, juist in de prejudiciële vraag aan de orde wordt gesteld, meent de Commissie dat deze in haar huidige vorm als ontvankelijk kan worden beschouwd.

Wat de prejudiciële vraag van het Oberlandesgericht Frankfurt/Main betreft, wijst de Commissie er vooreerst op, dat ingevolge artikel 40, tweede alinea, Executieverdrag de partij tegen wie de tenuitvoerlegging is gevraagd, wordt opgeroepen te verschijnen voor het gerecht bij hetwelk het beroep is ingesteld; in geval van verstek zijn de bepalingen van artikel 20, tweede en derde alinea, van toepassing. Volgens artikel 20, tweede alinea, is het gerecht bij hetwelk het beroep is ingesteld, „verplicht zijn uitspraak aan te houden zolang niet vaststaat dat de verweerder in de gelegenheid is gesteld het stuk dat het geding inleidt, zo tijdig als met het oog op zijn verdediging nodig was, te ontvangen, of dat daartoe al het nodige is gedaan.” Hetzelfde geldt wanneer overeenkomstig artikel 20, derde alinea, de voornoemde bepalingen worden vervangen door die van artikel 15 van het Verdrag van's-Gravenhage van 15 november 1965 inzake de betekening en de kennisgeving in het buitenland van gerechtelijke en buitengerechtelijke stukken in burgerlijke of handelszaken.

Uit deze bepalingen blijkt, dat de deelneming van de verweerder aan de appelprocedure in geen enkel opzicht mag worden beperkt. Het beroep mag dan ook niet in behandeling worden genomen zolang niet is vastgesteld, dat de rechten van de verdediging zijn gewaarborgd.

Omwille van het verrassingseffect wordt de partij tegen wie de tenuitvoerlegging is gevraagd, in de exequaturprocedure in eerste aanleg niet gehoord en juist daarom is zijn deelneming aan de appelprocedure overeenkomstig artikel 40 van bijzonder gewicht. Volgens het rapport-Jenard wordt „de procedure in beroep een procedure op tegenspraak, waarbij de partij tegen wie de tenuitvoerlegging wordt vervolgd, opgeroepen wordt te verschijnen.” De reden hiervan is, dat „het contradictoire karakter van de procedure noodzakelijk was om te vermijden dat meer rechtsmiddelen werden aangewend”, en dat „het ontzeggen van het verzoek het vermoeden van geldigheid van het vonnis van de vreemde rechter ongedaan [maakt].”

Uit het rapport-Jenard volgt, dat de partij tegen wie de tenuitvoerlegging is gevraagd, hoe dan ook in appel moet worden opgeroepen te verschijnen, aangezien dit de laatste feitelijke instantie is. Beperkingen van de waarborg inzake het recht van de verweerder om te worden gehoord, zijn derhalve onaanvaardbaar.

Uit het rapport-Jenard blijkt ook, dat het onderhavige vraagstuk — afwijzing van het verzoek in eerste aanleg wegens het niet overleggen van de vereiste documenten — aan de orde is geweest bij de beraadslagingen over de redactie van artikel 40; de Lid-Staten zagen echter geen reden om ter waarborging van het verrassingseffect het optreden in appel van de partij tegen wie de tenuitvoerlegging is gevraagd, op enigerlei wijze te beperken.

Dergelijke beperkingen van de rechten van de verdediging met het oog op behoud van het verrassingseffect, lijken ook om de navolgende praktische redenen onnodig:

• wanneer de noodzakelijke documenten ontbreken, kan de rechter een termijn bepalen, waardoor de in de verwijzingsbeschikking gereleveerde problemen kunnen worden vermeden;

• wordt het verzoek toch afgewezen op grond dat de vereiste documenten niet zijn overgelegd, dan kan de verzoeker in de regel het verrassingseffect bewaren door middel van voorlopige of conservatoire maatregelen naar nationaal procesrecht, die genomen kunnen worden zonder dat de debiteur tevoren is gehoord. Naar Duits procesrecht kan overeenkomstig §§917 en 922 Zivilprozeßordnung zonder mondelinge behandeling conservatoir beslag worden bevolen, indien de vrees bestaat dat anders de tenuitvoerlegging van een vonnis verhinderd of ernstig bemoeilijkt wordt.

De Commissie geeft het Hof derhalve in overweging, de prejudiciële vraag te beantwoorden als volgt:

„In een appelprocedure overeenkomstig artikel 40 van het Verdrag betreffende de rechterlijke bevoegdheid en de tenuitvoerlegging van beslissingen in burgerlijke en handelszaken, moeten de bepalingen van artikel 40, tweede alinea, van dit Verdrag, betreffende de oproeping van de partij tegen wie de tenuitvoerlegging is gevraagd, ook worden toegepast wanneer het verzoek om verlof tot tenuitvoerlegging alleen is afgewezen op grond dat de documenten niet tijdig zijn overgelegd, en het verlof tot tenuitvoerlegging wordt verlangd voor een staat waar de partij tegen wie de tenuitvoerlegging is gevraagd, geen woonplaats heeft.”

III — Schriftelijke antwoorden van firma P. op de vragen van het Hof

IV — Mondelinge behandeling

Ter terechtzitting van 22 maart 1984 heeft de Commissie, vertegenwoordigd door W. D. Krause-Ablass, mondelinge opmerkingen gemaakt en vragen van het Hof en de advocaat-generaal beantwoord.

De advocaat-generaal heeft ter terechtzitting van 30 mei 1984 conclusie genomen.

Kosten

13 De kosten door de regering van de Bondsrepubliek Duitsland en de Commissie van de Europese Gemeenschappen wegens indiening van hun opmerkingen bij het Hof gemaakt, kunnen niet voor vergoeding in aanmerking komen. Ten aanzien van de partijen in het hoofdgeding is de procedure als een aldaar gerezen incident te beschouwen, zodat de nationale rechterlijke instantie over de kosten heeft te beslissen.