Arrest van het Gerecht van eerste aanleg (Vijfde kamer) van 11 december 2003.

A — Het argument dat artikel 85, lid 1, van het Verdrag onjuist is toegepast wegens ontoereikende omschrijving van de relevante markt

26 Verzoekster maakt de Commissie het verwijt dat zij de beschikking zonder enig voorafgaand onderzoek van de relevante markt heeft vastgesteld. Volgens haar zou een dergelijk onderzoek de Commissie in staat hebben gesteld om de verschillen tussen de diverse soorten diensten van de op de scheepvaartroutes tussen Griekenland en Italië varende maatschappijen, correct te beoordelen. Ter beantwoording van dit eerste onderdeel van het middel moet dus worden nagegaan wat het belang is van de omschrijving van de relevante markt wanneer de Commissie artikel 85, lid 1, van het Verdrag toepast ter bestraffing van een mededingingsregeling tussen ondernemingen als die welke in het onderhavige geval aan de orde is.

27 Volgens de rechtspraak van het Gerecht speelt de omschrijving van de relevante markt bij de toepassing van artikel 85 niet dezelfde rol als bij de toepassing van artikel 86 van het Verdrag. In het kader van de toepassing van artikel 86 is een adequate omschrijving van de relevante markt een noodzakelijke en prealabele voorwaarde om een oordeel te kunnen geven over gedrag dat in strijd zou zijn met de mededingingsregels (arrest Gerecht van 10 maart 1992, SIV e.a./Commissie, T-68/89, T-77/89 en T-78/89, Jurispr. blz. II-1403, punt 159): voordat een misbruik van een machtspositie kan worden vastgesteld, moet het bestaan van een machtspositie op een bepaalde markt worden vastgesteld, en dus moet deze markt eerst zijn afgebakend. In het kader van de toepassing van artikel 85 daarentegen moet de relevante markt worden afgebakend om te bepalen of de overeenkomst, het besluit van een ondernemersvereniging of de onderling afgestemde feitelijke gedraging in geding de handel tussen lidstaten ongunstig kan beïnvloeden en ertoe strekt of ten gevolge heeft dat de mededinging binnen de gemeenschappelijke markt wordt verhinderd, beperkt of vervalst. Daarom kunnen de grieven tegen de door de Commissie in aanmerking genomen omschrijving van de markt in het kader van de toepassing van artikel 85, lid 1, van het Verdrag niet een zelfstandig belang hebben, los van de grieven betreffende de ongunstige beïnvloeding van de handel tussen lidstaten en de verstoring van de mededinging (arrest SPO e.a./Commissie, reeds aangehaald, punt 75; arrest Gerecht van 14 mei 1998, Enso Española/Commissie, T-348/94, Jurispr. biz. II-1875, punt 232). Voorts is geoordeeld dat de betwisting van de afbakening van de relevante markt geen doel treft indien de Commissie op basis van de in de bestreden beschikking genoemde documenten terecht heeft geconcludeerd, dat de betrokken overeenkomst de mededinging vervalste en de handel tussen de lidstaten merkbaar ongunstig kon beïnvloeden (arrest Gerecht van 15 maart 2000, Cimenteries CBR e.a./Commissie, T-25/95, T-26/95, T-30/95—T-32/95, T-34/95—T-39/95, T-42/95—T46/95, T-48/95, T-50/95—T-65/95, T-68/95—T-71/95, T-87/95, T-88/95, T-103/95 en T-104/95, Jurispr. blz. II-491, punt 1094).

28 In de punten 142 en 143 van de beschikking heeft de Commissie uiteengezet waarom de betrokken overeenkomst in casu de mededinging vervalste en de handel tussen de lidstaten merkbaar kon beïnvloeden. Volgens punt 142 van de beschikking staat vast dat de betrokken overeenkomst de mededinging ongunstig beïnvloedde, aangezien zij tot doel had gemeenschappelijke prijzen vast te stellen en zo het vermogen van de partijen om geheel zelfstandig op de markt op te treden, te beperken. Inzake de weerslag van deze overeenkomst op de handel tussen de lidstaten, stelt de Commissie in punt 143 van de beschikking dat de overeenkomst in casu de roroveerdiensten tussen Griekenland en Italië betrof, dat wil zeggen scheepvaartroutes die in 1992 nog belangrijker werden toen door het uitbreken van de oorlog in ex-Joegoslavië de routes over land voor de in- en uitvoer tussen Griekenland en de andere landen van de Europese Unie werden afgesloten. Zij preciseert dat in 1993 op de routes tussen Griekenland en Italië 1 316 003 passagiers en 213 839 bedrijfsvoertuigen zijn vervoerd, en dat daarvan 49 % respectievelijk 38 % via de route Patras-Ancona is vervoerd, 35 % respectievelijk 38 % via de route Patras-Brindisi en 10 % respectievelijk 19 % via de route Patras-Bari. Zij voegt hieraan toe dat „van iedere overeenkomst die de vraag naar diensten tussen twee lidstaten beïnvloedt (zoals een overeenkomst inzake de vaststelling van prijzen tussen de belangrijkste aanbieders van die dienst), kan worden verwacht dat deze leidt tot een verschuiving van de vraag zowel binnen de groep van de bij de overeenkomst betrokken ondernemingen als van de ondernemingen buiten deze groep, en dat aldus de handelsstromen tussen de lidstaten voor die dienst worden gewijzigd”.

29 Aangezien deze stellingen niet zijn betwist, is de Commissie op basis van de in de bestreden beschikking genoemde documenten terecht tot de conclusie gekomen dat de betrokken overeenkomst de mededinging vervalste en de handel tussen de lidstaten merkbaar ongunstig kon beïnvloeden. Gelet op voormelde rechtspraak, treft de betwisting van de omschrijving van de relevante markt in casu dus geen doel, aangezien er niet mee kan worden aangetoond dat de voorwaarden voor de toepassing van artikel 85, lid 1, van het Verdrag niet waren vervuld.

30 Niettemin kunnen, zoals verzoekster in casu bewijst, de tegen de door de Commissie verrichte marktomschrijving geuite grieven op andere elementen van de toepassing van artikel 85, lid 1, van het Verdrag betrekking hebben, zoals de werkingssfeer van de mededingingsregeling, haar uniek of globaal karakter en de betrokkenheid van elk der ondernemingen. Deze elementen behoren weliswaar niet tot de „voorwaarden voor de toepassing” van artikel 85, lid 1, van het Verdrag die uitdrukkelijk in die bepaling zijn genoemd, zoals het bestaan van een „overeenkomst” tussen de ondernemingen, de „ongunstige beïnvloeding van de handel tussen de lidstaten” en de „aantasting van de mededinging”, maar zijn nauw verbonden met het beginsel van individuele verantwoordelijkheid voor gezamenlijk gepleegde inbreuken, dat uitdrukkelijk is erkend in het arrest van het Hof van 8 juli 1999, Commissie/Anic Partecipazioni (C-49/92 P, Jurispr. blz. I-4125, punt 78), en met algemene rechtsbeginselen zoals het rechtszekerheids- en het evenredigheidsbeginsel.

31 Welnu, wanneer de Commissie zonder nauwkeurige omschrijving van de relevante markt een onderneming deelneming aan complexe inbreuken ten laste legt, dan gaat dit, zoals verzoekster heeft beklemtoond, met aanzienlijke risico's gepaard. Een dergelijke onnauwkeurigheid kan namelijk belangrijke gevolgen hebben voor de betrekkingen tussen derden en de adressaten van een beschikking waarbij een mededingingsregeling wordt bestraft. Wanneer in de beschikking het bestaan van een algemene prijsafspraak is vastgesteld, zou het kunnen dat klanten van de bestrafte onderneming vergoeding eisen van de schade die zij hebben geleden doordat zij tijdens de periode in kwestie hogere vervoerprijzen hebben moeten betalen dan het geval zou zijn geweest indien de prijzen onder normale mededingingsvoorwaarden tot stand waren gekomen.

32 Van de Commissie mag dus worden verlangd dat zij, alvorens bij beschikking vast te stellen dat een onderneming aan een complexe, gezamenlijke en doorlopende inbreuk — zoals bij kartels vaak het geval is — heeft deelgenomen, niet enkel nagaat of aan de specifieke voorwaarden voor de toepassing van artikel 85, lid 1, van het Verdrag is voldaan, maar er eveneens rekening mee houdt dat in een dergelijke beschikking elke adressaat slechts persoonlijk verantwoordelijk mag worden gesteld, wanneer zijn deelneming aan de bestrafte collectieve gedragingen bewezen is en die gedragingen naar behoren zijn afgebakend. Aangezien een dergelijke beschikking belangrijke gevolgen kan hebben voor de betrekkingen van de betrokken ondernemingen met de administratie én met derden, moet de Commissie de relevante markt(en) onderzoeken en in de considerans van de beschikking waarbij een inbreuk op artikel 85, lid 1, van het Verdrag wordt bestraft, voldoende nauwkeurig omschrijven, om inzicht te krijgen in de werking van de markt waarop de mededinging wordt vervalst, en meteen te voldoen aan de wezenlijke vereisten van rechtszekerheid.

33 Dienaangaande zij opgemerkt dat het Gerecht in zijn arrest SIV e.a./Commissie, reeds aangehaald (punt 159), het argument van de Commissie dat de schriftelijke bewijzen van de betrokken mededingingsregelingen duidelijk en ondubbelzinnig waren, zodat de marktstructuur helemaal niet hoefde te worden onderzocht, heeft afgewezen. Het Gerecht oordeelde dat integendeel „een adequate omschrijving van de relevante markt een noodzakelijke voorwaarde vooraf is om een oordeel te kunnen geven over gedrag dat vermeend in strijd is met de mededingingsregels”. Advocaatgeneraal Darmon had reeds gewezen op het belang van een dergelijk onderzoek, in zijn conclusie bij het arrest van het Hof van 27 januari 1987, Verband der Sachversicherer/Commissie (45/85, Jurispr. blz. 405, punt 10):

„Of[, in een concreet geval, de drie voorwaarden van het verbod van artikel 85, lid 1, van het Verdrag] zijn vervuld, moet worden nagegaan ‚in het licht van de feitelijke omstandigheden’ van de overeenkomst, het besluit van de ondernemersvereniging of de onderling afgestemde feitelijke gedraging (5/69, Volk, Jurispr. 1969, blz. 295, punt 7). Voor de toepasselijkheid van de bepalingen van artikel 85, lid 1, op het onderhavige geval moet vooraf de betrokken markt worden onderzocht met inachtneming van haar bijzondere kenmerken.”

34 Ten slotte heeft de Commissie het belang van een dergelijk onderzoek zelf beklemtoond, in haar bekendmaking inzake de bepaling van de relevante markt voor het gemeenschappelijke mededingingsrecht (PB 1997, C 372, blz. 5):

„Deze bekendmaking is erop gericht de wijze toe te lichten waarop de Commissie het begrip relevante productmarkt en relevante geografische markt toepast bij haar toezicht op de toepassing van het gemeenschappelijke mededingingsrecht [...] De bepaling van de markt is een instrument om de grenzen van de mededinging tussen ondernemingen te onderkennen en af te bakenen. Zij biedt de mogelijkheid het kader af te bakenen waarbinnen de Commissie het mededingingsbeleid toepast. De voornaamste doelstelling van de marktbepaling is de vaststelling van een systematische manier om de concurrentiedwang waarmee de betrokken ondernemingen worden geconfronteerd, te onderkennen. De bepaling van een productmarkt en een geografische markt is erop gericht, vast te stellen welke feitelijke concurrenten van de betrokken ondernemingen in staat zijn te wegen op het gedrag van de betrokken ondernemingen of deze te beletten onafhankelijk van daadwerkelijke concurrentiedwang op te treden. In dit perspectief biedt de marktbepaling onder meer de mogelijkheid marktaandelen te berekenen die belangrijke gegevens aangaande de macht op de markt bevatten voor de beoordeling van een machtspositie of de toepassing van artikel 85.”

35 Verzoekster stelt dat een onjuiste omschrijving van de relevante markt die de vaststelling van verantwoordelijkheid beïnvloedt, een ernstig gebrek vormt dat noodzakelijkerwijs de geldigheid van de beschikking aantast.

36 Verzoekster merkt terecht op, dat een ontoereikende en verwarrende omschrijving van de relevante markt, dat wil zeggen een ontoereikend onderzoek van deze kwestie, tot een onjuiste vaststelling van verantwoordelijkheid kan leiden. Het voornaamste risico van een ontoereikende omschrijving van de relevante markt is dat de Commissie de precieze aard en omvang van de betrokken inbreuk of mededingingsregeling onjuist beoordeelt, en onrechtstreeks ook de individuele verantwoordelijkheid van de betrokken ondernemingen. Het Gerecht is echter van oordeel dat de gevolgen van dergelijke vergissingen voor de wettigheid van een beschikking en de eventuele nietigverklaring ervan, van geval tot geval moeten worden onderzocht.

37 In casu stelt verzoekster dat de Commissie, wegens de tegenstrijdigheid tussen de considerans en het dispositief van de beschikking, haar ten onrechte verantwoordelijk heeft gesteld voor een algemene mededingingsregeling voor vrachtvervoer, vervoer van bedrijfsvoertuigen en passagiersvervoer, en dit niet alleen voor de route waarop zij vaart, maar tevens voor alle routes waarop de andere adressaten van de beschikking op een of andere wijze actief zijn.

38 De beschikking legt bij verzoekster echter geen verantwoordelijkheid voor een globale mededingingsregeling voor de drie routes tussen Griekenland en Italië.

39 Blijkens de tekst van het dispositief van de beschikking heeft de Commissie in casu namelijk twee inbreuken bestraft: artikel 1, lid 1, betreft een prijsovereenkomst voor de verschillende roroveerdiensten (bedrijfsvoertuigen, passagiers, personenwagens, enz.) tussen Patras en Ancona; artikel 1, lid 2, betreft een prijsovereenkomst voor het vervoer van bedrijfsvoertuigen op de routes van Patras naar Bari en Brindisi.

40 Aan de eerste inbreuk, van juli 1987 tot en met juli 1994, zouden enkel de maatschappijen op de route Patras-Ancona hebben deelgenomen, namelijk Minoan, Anek, Karageorgis, Marlines en Strintzis. Aan de tweede inbreuk, van december 1989 tot en met juli 1994 op de routes van Patras naar Bari en Brindisi, zouden daarentegen drie van de maatschappijen op deze routes (Adriatica, Ventouris Ferries en Strintzis) maar ook drie maatschappijen die niet op deze routes varen (Minoan, Anek en Karageorgis), hebben deelgenomen. Dienaangaande zij erop gewezen dat de Commissie niet tot de omgekeerde conclusie is gekomen dat de ondernemingen op de zuidelijke routes (Patras-Bari en Patras-Brindisi) afspraken hebben gemaakt met de ondernemingen op de noordelijke routes (Patras-Ancona) inzake de prijzen op laatstbedoelde routes, waarop zij niet varen.

41 Volgens de Commissie betreft de beschikking niet twee afzonderlijke inbreuken, maar één enkele ononderbroken inbreuk. Zij stelt dat artikel 1 van de beschikking in samenhang met de considerans van de beschikking moet worden beschouwd, en betoogt dat deze considerans altijd verwijst naar één inbreuk op de drie routes (Ancona/Bari/Brindisi-Patras), die tezamen als één markt worden beschouwd. Zij citeert met name punt 144, in fine, van de beschikking:

„Op basis van het voorgaande is de Commissie van oordeel dat Minoan, Anek, Karageorgis, Marlines en Strintzis hebben deelgenomen aan een met artikel 85 strijdige overeenkomst, doordat prijzen werden overeengekomen die zouden worden toegepast op de roro veer diensten tussen Patras en Ancona. De Commissie is eveneens van oordeel dat Minoan, Anek, Karageorgis, Strintzis, Ventouris Ferries en Adriatica de hoogte van de vrachtwagentarieven op de routes van Patras naar Bari en Brindisi zijn overeengekomen. Deze overeenkomsten maakten deel uit van een bredere heimelijke overeenkomst over de vaststelling van de tarieven voor veerdiensten tussen Italië en Griekenland. Deze moeten derhalve niet als aparte inbreuken worden beschouwd, maar als onderdelen van één enkele doorlopende inbreuk.”

42 Vaststaat dat het dispositief van de beschikking en punt 144 ervan niet op één lijn staan, aangezien het dispositief niet uitgaat van één enkele inbreuk.

43 Er zij aan herinnerd dat de Commissie in het dispositief van de beschikking de aard en de omvang van de door haar bestrafte inbreuken vermeldt. Wat met name de draagwijdte en de aard van de bestrafte inbreuken betreft, is in beginsel het dispositief beslissend, en niet de considerans. Enkel wanneer de tekst van het dispositief onvoldoende duidelijk is, moet voor de uitlegging daarvan te rade worden gegaan met de considerans van de beschikking. Zoals het Hof heeft geoordeeld, moet om uit te maken tot wie een beschikking houdende vaststelling van een inbreuk is gericht, alleen worden uitgegaan van het dispositief van deze beschikking, zolang het geen aanleiding geeft tot twijfel (arrest Hof van 16 december 1975, Suiker Unie e.a/Commissie, 40/73—48/73, 50/73, 54/73—56/73, 111/73, 113/73 en 114/73, Jurispr. blz. 1663, punt 315).

44 In casu is de tekst van het dispositief van de beschikking niet dubbelzinnig, maar duidelijk en precies. Hij geeft duidelijk aan dat de Commissie als bewezen beschouwt, enerzijds, een kartel tussen de maatschappijen op de noordelijke route (Patras-Ancona) over de prijzen op die route, en anderzijds een kartel tussen alle in de beschikking bedoelde maatschappijen (met uitzondering van Marlines) over de prijzen van één van de veerdiensten op de zuidelijke routes (Patras-Bari en Patras-Brindisi), namelijk die voor bedrijfsvoertuigen. Bovendien is in het dispositief van de beschikking niet alleen geen sprake van één enkele inbreuk, maar worden de gewraakte inbreuken er bovendien erg nauwkeurig in beschreven. Artikel 1 van de beschikking is namelijk onderverdeeld in twee leden, die verschillende maatschappijen betreffen, en bovendien is, wat de in artikel 1, lid 2, van de beschikking bedoelde groep van maatschappijen betreft, in het dispositief gepreciseerd dat de schending van artikel 85, lid 1, van het Verdrag hierin bestaat dat deze maatschappijen de vrachtwagentarieven — en dus niet de tarieven voor passagiers — hebben afgesproken, en dit alleen voor de routes Patras-Bari en Patras-Brindisi. De twee leden van artikel 1 van de beschikking betreffen dus verschillende inbreuken, en dit om twee redenen: zij betreffen verschillende maatschappijen, en zij hebben een verschillende draagwijdte of intensiteit.

45 Aangezien het dispositief van de beschikking niet dubbelzinnig is, moet er bij het onderzoek van de in casu aangevoerde middelen van worden uitgegaan dat de Commissie niet één enkele inbreuk op alle routes heeft vastgesteld en bestraft, doch twee verschillende inbreuken: één op de noordelijke route (artikel 1, lid 1), en één op de zuidelijke routes (artikel 1, lid 2). Wat verzoekster betreft, blijkt duidelijk uit de beschikking dat de verantwoordelijkheid die bij haar wordt gelegd, alleen de in artikel 1, lid 2, genoemde inbreuk betreft.

46 Gelet op wat voorafgaat, moet dit eerste onderdeel van het eerste middel worden afgewezen. De eventuele weerslag van de tegenstrijdigheid tussen de considerans en het dispositief van de beschikking op de wijze waarop de Commissie verzoeksters verantwoordelijkheid heeft beoordeeld, moet in voorkomend geval worden onderzocht in het kader van de middelen waarmee verzoekster opkomt tegen het bewijs en de juridische kwalificatie van de in artikel 1, lid 2, van de beschikking bedoelde mededingingsregeling. De weerslag van bedoelde tegenstrijdigheid op de wijze waarop verzoekster financieel is gestraft, zal in het kader van het vijfde middel, betreffende de geldboete, worden onderzocht.

B — Het argument dat de motiveringsplicht is geschonden wat de omschrijving van de relevante markt betreft

47 Het is vaste rechtspraak, dat de motivering van een bezwarende beschikking een doeltreffende wettigheidstoetsing mogelijk moet maken en aan de betrokkene de noodzakelijke gegevens moet verschaffen om uit te maken of de beschikking al dan niet gegrond is. Of een dergelijke motivering toereikend is, moet worden beoordeeld met inachtneming van de omstandigheden van het geval, in het bijzonder de inhoud van de betrokken handeling, de aard van de aangevoerde motieven en het mogelijk belang dat de adressaten bij een toelichting kunnen hebben (zie met name arresten Gerecht van 28 april 1994, AWS Benelux/Commissie, T-38/92, Jurispr. blz. II-211, punt 26; en 14 mei 1998, Gruber + Weber/Commissie, T-310/94, Jurispr. blz. II-1043, punt 209).

48 In casu betreffen de punten 3, 5 en 144 van de beschikking de wijze waarop de Commissie de relevante markten wenste af te bakenen. In punt 3 van de beschikking heet het dat „de relevante markt de markt is voor roro veer diensten tussen Griekenland en Italië”. In punt 5 van de beschikking preciseert de Commissie dat zij het in het kader van de onderhavige procedure „niet nodig acht diepgaand te onderzoeken in hoeverre deze routes onderling substitueerbaar zijn, omdat de gedragingen waarop deze procedure betrekking heeft, zich minstens voor een deel van de betrokken periode op de drie belangrijkste routes voordeden.” In punt 144 van de beschikking merkt zij op dat de respectieve overeenkomsten voor de drie routes „deel uitmaakten van een bredere heimelijke regeling over de vaststelling van de tarieven voor veerdiensten tussen Italië en Griekenland”, en dus moesten worden beschouwd als „één enkele doorlopende inbreuk”. In hun samenhang beschouwd stelden deze overwegingen verzoekster in staat te begrijpen dat de Commissie alle routes tussen Griekenland en Italië als één enkele markt beschouwde.

49 Vaststaat dat de beschikking in haar geheel verzoekster in staat stelde om, op goede gronden, een gebrek aan coherentie tussen voormelde passages van de considerans en het dispositief te ontwaren en aan te voeren. Vastgesteld is dat de tekst van het dispositief van de beschikking duidelijk en nauwkeurig was, zodat verzoekster de precieze draagwijdte van de beschikking kon begrijpen, namelijk de bestraffing van twee verschillende mededingingsregelingen, en derhalve een poging kon ondernemen om te bewijzen dat de Commissie haar heeft benadeeld waar zij er bij de berekening van de geldboeten ter bestraffing van de inbreuk, van is uitgegaan dat het in casu om één enkele inbreuk ging.

50 Verzoekster was dus in staat om de wettigheid van de beschikking te betwisten, en het Gerecht heeft zijn wettigheidstoetsing doeltreffend kunnen verrichten.

51 Ten slotte zijn de door de Commissie gebruikte bewijselementen inzake verzoeksters deelneming aan de haar verweten mededingingsregeling, namelijk die betreffende de prijzen voor bedrijfsvoertuigen op de route Patras-Brindisi, duidelijk weergegeven en geanalyseerd in de punten 122 tot en met 126. Bovendien zijn verzoeksters argumenten in de punten 56, 57, 75, 80, 87, 92 en 96 van de beschikking weergegeven en onderzocht.

52 In deze omstandigheden kan verzoekster niet stellen dat zij de beschikking, wegens ontoereikende motivering ervan, niet met volledige kennis van zaken voor het Gerecht heeft kunnen betwisten.

53 Ook dit tweede onderdeel van het eerste middel moet dus worden afgewezen. Derhalve moet het eerste middel worden afgewezen in zijn geheel.

— Argumenten van partijen

54 Verzoekster erkent dat haar vertegenwoordiger in Griekenland aanwezig was op de twee bijeenkomsten, op 25 oktober 1990 en 24 november 1993, van de maatschappijen die op de scheepvaartroutes tussen Griekenland en Italië varen. Zij stelt echter niet te hebben deelgenomen aan de haar ten laste gelegde heimelijke regeling, aangezien zij zich noch tijdens deze bijeenkomsten, noch bij enige andere gelegenheid, bij prijsovereenkomsten met concurrerende maatschappijen heeft aangesloten. Zij betoogt dat zij altijd haar zelfstandig commercieel beleid heeft aangehouden, hetgeen eveneens blijkt uit het verschil tussen haar verkoopvoorwaarden voor de diensten in kwestie en de voorwaarden van haar Griekse concurrenten, die een „absurd” beleid van kortingen en uitstel van betaling voerden en daardoor een omvangrijke clientèle konden opbouwen.

55 Verzoekster betwist de bewijskracht van de tegen haar gebruikte documenten (zie punt 117 van de beschikking), namelijk de faxen van Strintzis van 8 december 1989, 5 september 1990 en 30 oktober 1990, de brief van Minoan van 2 november 1990, de fax aan Anek van 22 oktober 1991, het document van Minoan van 25 februari 1992, de telex van Minoan van 7 januari 1993, en de telex van de European Trust Agency (hierna: „ETA”) van 24 november 1993.

56 Volgens verzoekster blijkt uit het onderzoek van de Commissie dat Minoan, Anek, Strintzis, Karageorgis en Marlines de vervoerprijzen voor passagiers en bedrijfsvoertuigen op de route Patras-Ancona sinds 1987 afspraken, en vanaf 1989-1990 eveneens belangstelling kregen voor de routes Patras-Bari en Patras-Brindisi, „met het oog op een betrouwbare grondslag voor de berekening van de prijsschommelingen voor elke categorie naar gelang van de afstand in zeemijl”.

57 Verzoekster merkt op dat zij noch rechtstreeks noch zijdelings is genoemd in het eerste bewijsstuk van de Commissie betreffende de wens van de maatschappijen op de route Patras-Ancona om contact op te nemen met de maatschappijen op de routes Bari-Patras en Brindisi-Patras, namelijk de fax van Strintzis van 8 december 1989 aan Anek, Minoan, Karageorgis en HML.

58 Vervolgens vermeldt verzoekster de bijeenkomst van de verschillende maatschappijen op 25 oktober 1990. Zij betoogt dat zij, geruime tijd vóór deze bijeenkomst, beslist had om met ingang van november 1990 haar prijzen te verhogen en bepaalde verkoopvoorwaarden te wijzigen. Aangezien, zoals de Commissie in punt 18 van de beschikking erkent, de prijsverhogingen reeds eerder waren vastgesteld, kan volgens verzoekster niet worden gesteld dat de partijen de prijsverhoging tijdens voormelde bijeenkomst zijn overeengekomen.

59 Dat haar plaatselijke vertegenwoordiger de bijeenkomst heeft bijgewoond, bewijst volgens verzoekster niet dat zij met haar concurrenten een prijsovereenkomst heeft gesloten, of tot een dergelijke overeenkomst is toegetreden. Zij beklemtoont dat haar vertegenwoordiger niet bevoegd was om beslissingen te nemen of verbintenissen voor haar aan te gaan. Vervolgens betoogt zij dat aan geen enkel vormvereiste behoeft te zijn voldaan opdat van een mededingingsregeling sprake is, maar dat wél een aantal elementen aanwezig moeten zijn die in casu ontbreken, zoals een gezamenlijke wil van de deelnemers om eenzelfde, onwettig doel te bereiken, in casu, volgens de Commissie, het vaststellen van uniforme prijzen. In deze omstandigheden heeft verzoekster, ofschoon zij haar concurrenten op de hoogte heeft gebracht van de door haar zelfstandig vastgestelde prijzen en diverse wijzigingen van ondergeschikt belang (afschaffing van kortingen op de retour biljetten en van de gratis maaltijden voor de vrachtwagenbestuurders), en hen aldus over haar voorgenomen prijsbeleid heeft ingelicht, evenwel niet deelgenomen aan een met artikel 85, lid 1, van het Verdrag strijdige mededingingsregeling, aangezien niets in haar handelwijze erop wijst dat zij haar verkoopbeleid via de vaststelling van uniforme prijzen wenste te coördineren.

60 Verzoekster merkt op dat, van de talrijke brieven tussen de betrokken maatschappijen die tijdens het onderzoek zijn gevonden, slechts twee documenten haar bij naam noemen.

61 Betreffende het eerste document, namelijk een fax van Strintzis van 30 oktober 1990 waarin met name verzoekster werd verzocht om haar instemming met de overeengekomen tarieven — naar aanleiding van een bijeenkomst waaraan verzoekster, zoals zij zelf steeds heeft erkend, heeft deelgenomen — te bevestigen, en waarin met name de tarieven per 5 november 1990 waren vermeld, stelt verzoekster dat geen enkel document van latere datum bewijst dat zij met deze overeenkomst heeft ingestemd. Er kan dus niet worden gesteld dat zij, louter doordat zij een bijeenkomst heeft bijgewoond, tot een of andere overeenkomst is toegetreden, en bijgevolg hoefde zij ook niets te bevestigen. Dat de nieuwe tarieven dezelfde waren als die in voormelde fax, toont helemaal niet aan dat zij tot een of andere overeenkomst is toegetreden, aangezien zij deze tarieven vóór deze bijeenkomst zelfstandig had vastgesteld. Dat de data van inwerkingtreding van de tarieven identiek zijn (5 november 1990), hoeft evenmin te verbazen, aangezien de tarieven voor het volgende jaar gewoonlijk aan het eind van de herfst in werking treden.

62 Het tweede document, een telex van ETA van 24 november 1993 aan Minoan, is volgens verzoekster een interne mededeling waarmee een moedermaatschappij, namelijk Minoan, door haar agent, namelijk ETA, ervan op de hoogte is gebracht dat tijdens een bijeenkomst op 24 november 1993 — die verzoekster, zoals zij zelf erkent, heeft bijgewoond — meerdere maatschappijen een akkoord hebben bereikt over de tarieven per 16 december 1993. Dit document maakt melding van verzoekster, met name van het feit dat deze — zoals andere maatschappijen die bij naam zijn genoemd — had aangekondigd dat zij kleinere prijsverhogingen (5 à 10 %) wilde toepassen dan die welke door Minoan werden overwogen (ongeveer 15 %). Volgens verzoekster is haar naam echter ten onrechte vermeld, aangezien zij de gevolgen van de invoering van de belasting op de toegevoegde waarde (BTW) diende te compenseren en dus voor het jaar 1994 helemaal geen prijsverhoging overwoog, zoals blijkt uit het feit dat haar tarieven nadien ongewijzigd zijn gebleven (zie punt 125 van de beschikking).

63 Daarnaast beklemtoont verzoekster dat dit document melding maakt van een eerdere overeenkomst die door de nieuwe mededingingsregeling is vervangen, zonder evenwel te preciseren voor welke periode en voor welke maatschappijen deze overeenkomst gold. Zij stelt dat de vermelding van „veertien maatschappijen” niet tegen haar kan worden gebruikt, aangezien, gelet op het grote aantal veerdienstmaatschappijen op de routes tussen Griekenland en Italië, het aantal deelnemers aan voormelde bijeenkomst veel hoger had kunnen liggen. Ten slotte vormt dit document, dat is opgesteld door en gericht tot derden, en verzoekster enkel noemt om duidelijk te maken dat deze het niet eens was met de maatschappij waarvan de auteur van het document deel uitmaakt, geen onweerlegbaar bewijs van verzoeksters toetreding tot een prijsovereenkomst voor het jaar 1994.

64 Vervolgens voert verzoekster ter bevestiging van deze stellingen twee elementen aan. Enerzijds vermeldt zij de telex van 1 december 1993 (bijlage 24 bij het verzoekschrift) waarin haar commerciële directie, in antwoord op het door haar plaatselijke vertegenwoordiger opgemaakte verslag van de bijeenkomst, uitdrukkelijk weigerde in te stemmen met de door de Griekse reders voorgestelde mededingingsregeling. Volgens verzoekster vormt dit document ontegenzeglijk een duidelijk en onweerlegbaar bewijs van haar wens om aan geen enkele heimelijke regeling deel te nemen en haar commerciële zelfstandigheid te bevestigen, hetgeen de eventuele bewijskracht van de fax van ETA uitholt. Anderzijds stelt zij dat de beslissing om voor 1994 geen enkele prijsverhoging toe te passen, vooraf telefonisch door haar is bevestigd aan de directeur van ETA, Sfinias, die de bijeenkomst had georganiseerd, en in de praktijk is nageleefd, zoals de Commissie in punt 125 van de beschikking erkent.

65 Voorts refereert verzoekster aan de gestelde bewijskracht van haar deelneming aan de bijeenkomst van 24 november 1993, en betoogt zij dat zij deze enkel heeft bijgewoond om na te gaan welke houding de Griekse maatschappijen innamen ten aanzien van de kort daarvoor ingevoerde communautaire BTW. Verzoekster wilde absoluut weten of de Griekse reders voornemens waren de regeling toe te passen of ze integendeel wilden ontduiken, aangezien zij, in de tweede hypothese, commerciële schade zou hebben geleden.

66 Verzoekster erkent dat tijdens deze tweede bijeenkomst met name is gesproken over de vervoerprijzen voor bedrijfsvoertuigen, waaronder deze op de route Brindisi-Patras. Zij herinnert er echter aan dat zij geweigerd heeft de door de andere maatschappijen afgesproken prijzen toe te passen, en integendeel besloten heeft haar tarieven niet te wijzigen, zoals blijkt uit voormelde telex van 1 december 1993.

67 Volgens verzoekster bewijst niets dat zij vóór de bijeenkomst van 25 oktober 1990, tussen de twee bijeenkomsten of na de tweede bijeenkomst nog andere contacten heeft gehad met haar concurrenten.

68 Vervolgens preciseert zij dat de fax van 8 december 1989 en de telex van 5 september 1990 van Strintzis niet tot haar waren gericht en haar noch uitdrukkelijk noch impliciet vermeldden.

69 Inzake de brief van Minoan van 2 november 1990, de telex van Karageorgis van 22 oktober 1991, het document van Minoan van 25 februari 1992 en de telex van Minoan van 7 januari 1993, is verzoekster van mening dat de mededeling van punten van bezwaar duidelijk aantoont dat deze documenten, anders dan de Commissie stelt, wat de haar ten laste gelegde feiten betreft irrelevant zijn.

70 Inzake de na de bijeenkomst van 25 oktober 1990 verstuurde brief van Minoan van 2 november 1990, is verzoekster van mening dat de daarin vervatte en in punt 20 van de beschikking aangehaalde verklaring dat „prijzen door de maatschappijen waren overeengekomen op alle routes tussen Griekenland en Italië”, in haar context moet worden beschouwd. Deze brief betreft haar niet, aangezien zij enkel haar eerder genomen definitieve beslissingen heeft meegedeeld en niets heeft goedgekeurd of doen goedkeuren.

71 Inzake het in punt 28 van de beschikking bedoelde document van Minoan van 25 februari 1992, beklemtoont verzoekster dat daarin enkel Ventouris Ferries bij naam is genoemd en enkel de Ortona-, Bari- en Ancona-routes uitdrukkelijk en nauwkeurig zijn besproken, zonder dat, zelfs impliciet, naar haar of naar de Brindisi-route is verwezen. Dit document kan derhalve niet als bewijs tegen haar worden gebruikt.

72 Betreffende de telex van Minoan van 7 januari 1993 aan Strintzis, Anek en Karageorgis, waarin melding is gemaakt van een voorstel tot aanpassing van de tarieven voor „voertuigen” op de routes tussen Griekenland en Italië, stelt verzoekster dat dit kennelijk geen verband houdt met haar activiteiten, aangezien de route Brindisi-Patras nergens in deze telex is vermeld.

73 Wat, ten slotte, de telex van 22 oktober 1991 van Karageorgis, Minoan en Strintzis aan Anek betreft (punt 22 van de beschikking), beklemtoont verzoekster dat Anek daarin werd verweten dat zij haar tarieven voor de route Patras-Triëst niet had verhoogd. Weliswaar was in tweede instantie daarin ook sprake van een overeenkomst tussen elf maatschappijen, maar daarbij was niet vermeld voor welke periode en voor welke maatschappijen deze zou gelden, terwijl op dat ogenblik meer dan elf maatschappijen veerdiensten verrichtten tussen Griekenland en Italië. Volgens verzoekster is de Commissie zonder enig bewijs tot de conclusie gekomen dat deze telex betrekking had op de overeenkomst die de Griekse maatschappijen tijdens de bijeenkomst van 25 oktober 1990 hadden gesloten.

74 Voorts ontkent verzoekster dat de Commissie haar kan betichten van deelneming aan een overeenkomst tot vaststelling van uniforme tarieven, terwijl zij niet eens heeft bewezen dat verzoeksters tarieven overeenstemden met die van haar aan de gestelde mededingingsregeling deelnemende concurrenten. Volgens haar kan worden volstaan met vast te stellen dat de bijlage bij de fax van 30 oktober 1990 — waaruit volgens de Commissie het bestaan van de mededingingsregeling en de inhoud ervan blijkt — wat verzoekster betreft prijzen bekendmaakt die helemaal niet overeenstemmen met de in hetzelfde document vermelde prijzen van haar concurrenten HML en Medline. Deze prijsverschillen zijn overigens erkend in punt 124 van de beschikking:

„Bovendien blijkt uit de fax van Strintzis dat er ook verschillen bestaan tussen de tarieven van Adriatica en die van de Griekse maatschappijen die op dezelfde route actief zijn.”

75 Gelet op wat voorafgaat, concludeert verzoekster dat de Commissie haar toetreding tot een mededingingsregeling tot vaststelling van uniforme tarieven niet heeft bewezen. Aangezien in deze omstandigheden de gelijkschakeling van de tarieven — of, in voorkomend geval, de aanpassing ervan — niet het „gevolg” maar het „doel” van de overeenkomst is, betoogt verzoekster dat niet is bewezen dat aan deze voorwaarde voor de toepassing van artikel 85 is voldaan, zodat de beschikking geen enkel element bevat op grond waarvan zij kan worden veroordeeld of beboet.

76 Verzoekster beklemtoont dat bij haar geen verantwoordelijkheid kan worden gelegd wegens haar deelneming aan twee bijeenkomsten die geen enkele met het mededingingsrecht strijdige doelstelling hadden, temeer daar zij geen enkele handeling ter uitvoering daarvan heeft gesteld en voormelde deelneming in tegenspraak is met haar commerciële beslissingen.

77 Zij voegt hieraan toe dat haar situatie dezelfde is als die van de onderneming Prat Carton in de „kartonzaak” die heeft geleid tot het arrest Sarrió/Commissie, reeds aangehaald, waarin het Gerecht voor het eerst en op goede gronden heeft erkend dat de loutere deelneming aan een bijeenkomst, zelfs bij ontbreken van een uitdrukkelijke distantiëring, niet automatisch het bewijs vormt van de deelneming van de betrokken onderneming aan een inbreuk op artikel 85, lid 1, van het Verdrag.

78 Volgens verzoekster volgt hieruit dat zij niet kan worden beschuldigd van deelneming aan een mededingingsregeling met de Griekse reders betreffende uniforme tarieven voor het vervoer van bedrijfsvoertuigen tussen Griekenland en Italië, en dat de beschikking in haar geheel moet worden nietigverklaard wat haar betreft.

79 De Commissie merkt om te beginnen op dat verzoekster met voormelde argumenten de feitelijke vaststellingen in de beschikking lijkt te betwisten, en betoogt dat het Gerecht in dat geval verzoeksters geldboete noodzakelijkerwijs moet verhogen, aangezien, zoals in punt 169 van de beschikking is uiteengezet, verzoeksters geldboete met 20 % is verlaagd omdat zij de in de mededeling van de punten van bezwaar uiteengezette feiten niet had betwist.

80 De Commissie betwist verzoeksters voornaamste argument, namelijk dat er geen sprake kan zijn van een gezamenlijke wil van de betrokken maatschappijen aangezien de prijsverhogingen vóór de bijeenkomst van 25 oktober 1990 zijn vastgesteld.

81 Zij stelt om te beginnen dat verzoekster niet kan ontkennen dat de tijdens de bijeenkomsten van de scheepvaartmaatschappijen genomen initiatieven omtrent de prijzen en de uitwisseling van informatie over de verschillende tarieven gedurende verschillende jaren, uiting geven aan een gezamenlijke wil om zich op de markt op een bepaalde wijze te gedragen, hetgeen volgens de rechtspraak gelijkstaat aan een overeenkomst in de zin van artikel 85, lid 1, van het Verdrag (arresten Hof van 15 juli 1970, Chemiefarma/Commissie, 41/69, Jurispr. blz. 661, punt 112, en 29 oktober 1980, Van Landewyck e.a./Commissie, 209/78—215/78 en 218/78, Jurispr. blz. 3125, punt 86).

82 Inzake het ontbreken van een gezamenlijke wil, stelt de Commissie dat vaststaat dat de maatschappijen op de Ancona-route de maatschappijen op de Bari- en Brindisi-routes hebben verzocht om de tarieven in onderling overleg af te spreken (zie de telex van 5 september 1990).

83 De Commissie verwijst vervolgens naar de in de beschikking genoemde bewijselementen, die met name zijn ontleend aan het feit dat verzoekster in bepaalde documenten uitdrukkelijk is vermeld. Volgens haar toont de fax van Strintzis van 30 oktober 1990 ondubbelzinnig aan dat vóór de bijeenkomst reeds een overeenkomst was gesloten en dat verzoekster haar wens had geuit om de tarieven met haar concurrenten af te spreken. Dat de fax van 24 november 1993 van ETA aan Minoan niet tot verzoekster is gericht, is volgens de Commissie irrelevant, aangezien deze fax door de organisator van de bijeenkomst, namelijk ETA, is opgesteld en dus een duidelijk bewijs vormt van de resultaten van de bijeenkomst van 24 november 1993. Volgens haar is Adriatica's interne nota van 1 december 1993 terecht als weinig overtuigend beschouwd, aangezien een onderneming die aan een mededingingsregeling heeft deelgenomen, anders gemakkelijk haar verantwoordelijkheid zou kunnen ontlopen door interne documenten over te leggen die volgens haar aantonen dat zij zich van de inhoud van de overeenkomst distantieerde.

84 Inzake het argument dat de in de beschikking genoemde gedragingen ten onrechte aan verzoekster zijn toegerekend omdat zij slechts twee bijeenkomsten heeft bijgewoond, meent de Commissie dat zij verzoeksters deelneming aan bedoelde bijeenkomsten op goede gronden als een ondubbelzinnige aanwijzing van haar deelneming aan de mededingingsregeling heeft aangemerkt, aangezien „de regelmaat waarmee een onderneming de bijeenkomsten van producenten bijwoonde, niet van belang is voor de deelneming aan de inbreuk, maar enkel voor de mate van die deelneming” (arrest PVC II, reeds aangehaald, punt 939).

85 Voorzover, ten slotte, verzoekster stelt dat geen contacten zijn aangetoond tussen de maatschappijen die, respectievelijk, van Patras naar Ancona en van Patras naar Bari of Brindisi varen, betoogt de Commissie dat het bestaan van dergelijke contacten tussen de bijeenkomst van 25 oktober 1990 en 24 november 1993 dooide beschikking omstandig is gemotiveerd, in het bijzonder in punt 117, waarin diverse documenten zijn vermeld blijkens welke deze maatschappijen voortdurend met elkaar onderhandelden en overleg voerden.

86 Verzoeksters deelneming aan de mededingingsregeling van 1992 tot begin 1993, wordt volgens de Commissie aangetoond door hetgeen in de punten 28 en 29 van de beschikking is uiteengezet, en waaruit blijkt dat de voor 1991 vastgestelde tarieven ook in 1992 zijn toegepast. Wat de periode daarvóór betreft, volgt reeds uit verzoeksters deelneming aan de bijeenkomst van 25 november 1990, dat zij met het oog op de vaststelling van uniforme prijzen aan de mededingingsregeling heeft deelgenomen. Wat, ten slotte, de periode na de bijeenkomst van 24 november 1993 betreft, betoogt de Commissie dat zij verzoeksters deelneming aan de mededingingsregeling a contrario afleidt uit hetgeen in punt 126 van de beschikking is uiteengezet, namelijk uit het feit dat niet is bewezen datverzoekster, nadat zij tot de mededingingsregeling was toegetreden, haar deelneming hieraan na 24 november 1993 heeft beëindigd.

87 Ten slotte ontkent de Commissie dat de aanpassing van verzoeksters tarieven aan die van haar concurrenten niet zou zijn bewezen.

— Beoordeling door het Gerecht

199 Voor het geval dat het Gerecht zou oordelen dat de deelneming aan de eerste bijeenkomst op zich een inbreuk vormt, verzoekt verzoekster om nietigverklaring van artikel 1, lid 2, van de beschikking, voorzover daarin is gesteld dat de inbreuk is voortgezet na 25 oktober 1991, dag waarop de overeenkomst van 30 oktober 1990 hoe dan ook zou zijn beëindigd. Volgens haar moet in dat geval de vastgestelde duur van de inbreuk worden verminderd.

200 De Commissie verwijst naar haar opmerkingen ten bewijze van het bestaan van documenten die verzoeksters deelneming aan de inbreuk aantonen.

201 Nu is vastgesteld dat verzoeksters deelneming aan de overeenkomst van 30 oktober 1990 tot en met 24 november 1993 rechtens afdoende is bewezen, moet dit deel van het tweede onderdeel worden afgewezen.

202 Verzoekster stelt dat zij bij de berekening van de verhoging van de geldboete op grond van de duur van de inbreuk, anders is behandeld dan Anek en Ventouris Ferries. Zij meent dat voor alle maatschappijen per halfjaar van de inbreuk een verhoging met 5 % is toegepast, behalve voor Anek en Ventolins Ferries, die ten onrechte en in strijd met het gelijkheidsbeginsel een verlaging kregen. Bij verzoekster heeft de Commissie de door haar vastgestelde algemene percentages naar boven afgerond met 10 % per jaar en 0,83 % per maand, terwijl zij deze bij Anek en Ventolins Ferries naar beneden heeft afgerond.

203 De Commissie stelt dat verzoekster zich niet kan beroepen op een eventuele onrechtmatigheid bij de berekening van de geldboete van Anek en van Ventolins Ferries, aangezien het gelijkheidsbeginsel verenigbaar moet zijn met het wettigheidsbeginsel, en herinnert eraan dat zij het bedrag van de geldboete niet aan de hand van een mathematische formule moet vaststellen (arrest Stora Kopparbergs Bergslags/Commissie, reeds aangehaald).

204 Blijkens de punten 155 en 156 van de beschikking is de Commissie tot de conclusie gekomen dat het voor Minoan, Strintzis en Karageorgis om een langdurige inbreuk ging, en voor de andere maatschappijen, waaronder verzoekster, Anek en Ventolins Ferries, om een inbreuk over een middellange periode. Vervolgens heeft zij vastgesteld dat deze elementen „een verhoging van de geldboete voor ieder jaar van de inbreuk rechtvaardigden, met 10 % voor Minoan en Strintzis, met 20 % voor Marlines en met 35 % à 55 % voor de andere maatschappijen.” Tabel 2 vermeldt, voor elke maatschappij, het percentage van de verhoging.

205 Blijkens deze tabel 2 is het op grond van de zwaarte vastgestelde basisbedrag, rekening houdend met de duur van de inbreuk, voor Anek verhoogd met 45 %, voor Ventouris Ferries met 40 % en voor verzoekster met 35 %.

206 Om te beginnen zij opgemerkt dat deze methode geheel overeenstemt met hetgeen in de richtsnoeren is bepaald over het belang van de duur van de inbreuk bij de berekening van de geldboete. Punt 1.B van de richtsnoeren bepaalt dat bij „inbreuken van middellange duur (over het algemeen één tot vijf jaar) [de verhoging kan] oplopen tot 50 % van het bedrag dat op basis van de zwaarte van de inbreuk wordt opgelegd.”

207 In verzoeksters geval achtte de Commissie het bewezen dat zij van 30 oktober 1990 tot juli 1994 — dat wil zeggen gedurende drie jaar en negen maanden — aan de mededingingsregeling had deelgenomen (punt 154 van de beschikking). De Commissie heeft dus, wat verzoekster betreft, haar eigen richtsnoeren geëerbiedigd, aangezien bij inbreuken van middellange duur het extra boetebedrag kan oplopen tot 50 % van het bedrag dat op basis van de zwaarte van de inbreuk is opgelegd. Overigens is de Commissie, nu zij verzoeksters geval afzonderlijk heeft behandeld, minder streng opgetreden dan zij had kunnen doen, aangezien het om inbreuken van middellange duur — volgens de richtsnoeren één tot vijf jaar — ging en het derhalve logisch ware geweest voor elk jaar van de inbreuk een verhoging met 10 % toe te passen. In dat geval had het basisbedrag van verzoeksters geldboete op grond van de duur met 37,5 % kunnen worden verhoogd, in plaats van de toegepaste verhoging met 35 %.