Conclusie van advocaat-generaal Trstenjak van 2 april 2009.

a) Argumenten van partijen

37. Op basis van de controles die het VVB in het kader van controlebezoeken nrs. 7273/2004 en 8042/2006 heeft verricht, stelt de Commissie dat de Griekse regering niet de nodige maatregelen heeft getroffen om te waarborgen dat iedere vervoerder een behoorlijke vergunning heeft voor het vervoer van dieren en naar behoren is geregistreerd, zodat de bevoegde autoriteit snel kan controleren of een bepaalde vervoerder aan de voorschriften voor de bescherming van dieren tijdens het vervoer voldoet. De Commissie stelt dat de Helleense Republiek zodoende de verplichtingen die krachtens de artikelen 5, deel A, lid 1, sub a-i en a-ii, 5, deel A, lid 2, sub b, van richtlijn 91/628, en de artikelen 6, lid 1, en 13, leden 3 en 4, van verordening nr. 1/2005 op haar rusten, niet is nagekomen.

38. De Commissie beweert dat de inspecteurs van het VVB in de loop van controlebezoek nr. 7273/2004 (punten 5.3 en 6.3 van het verslag over het controlebezoek) hebben geconstateerd dat bepaalde vervoerders geen vergunning hadden of dat hun vergunning was verlopen. In het kader van controlebezoek nr. 8042/2006 (punten 5.3 en 6.3 van het verslag over het controlebezoek) is daarnaast vastgesteld dat de regels voor de vergunning en de identificatie van vervoerders ondanks enkele verbeteringen niet voldoende werden nageleefd. De Commissie onderstreept dat weliswaar enkele lijsten met vervoerders beschikbaar waren, maar dat deze niet in alle gevallen waren bijgewerkt.

39. De Griekse regering stelt in haar verweerschrift dat de tijdens controlebezoek nr. 7273/2004 aangetroffen ongeldige vergunning een op zichzelf staande schending was waarmee niet kan worden aangetoond dat zij de communautaire verplichtingen niet is nagekomen; bovendien zou de ongeldige vergunning al door de bevoegde nationale autoriteiten zijn ontdekt. De Griekse regering stelt daarnaast dat zij maatregelen heeft getroffen om te waarborgen dat het gemeenschapsrecht wordt geëerbiedigd. Deze regering stelt dat zij de bevoegde autoriteiten van de Griekse departementen in kennis heeft gesteld van de aanbevelingen van de VVB-inspecteurs en bijscholingsbijeenkomsten heeft gehouden voor vervoerders en dierenartsen, hetgeen aantoont dat de Griekse autoriteiten zich aanhoudend inspannen voor een juiste toepassing van het gemeenschapsrecht.

40. De Commissie beweert in dat verband in haar memorie van repliek dat de organisatie van dergelijke bijscholingsbijeenkomsten zeker een positieve maatregel is, maar in geen geval de officiële maatregelen kan vervangen die de bevoegde nationale autoriteiten hadden moeten treffen ter zake van de vergunningen van vervoerders.

b) Ontvankelijkheid

41. Met het middel inzake de identificatie en de vergunningen van de vervoerders voert de Commissie aan dat artikel 5, deel A, lid 1, sub a-i en a-ii, van richtlijn 91/628 is geschonden. Zij stelt in het verzoekschrift dat in de artikelen 6, lid 1, en 13, leden 3 en 4, van verordening nr. 1/2005 een identieke verplichting is neergelegd. Hieronder zal ik nagaan of deze stelling van de Commissie gegrond is.

c) Juridische beoordeling

46. Wat de processuele verdeling van de stelplicht en de bewijslast betreft, dient de Commissie in een procedure op grond van artikel 226 EG de schending door de lidstaat te bewijzen.⁽²³⁾ Daarentegen staat het aan de betrokken lidstaat, de aangevoerde gegevens en de gevolgen daarvan gemotiveerd en in detail te betwisten.⁽²⁴⁾ Ter onderbouwing van het middel ontleend aan de identificatie en de vergunningen van de vervoerders doet de Commissie een beroep op de bevindingen van het VVB in het kader van de controlebezoeken nrs. 7273/2004 (punten 5.3 en 6.3 van het verslag over het controlebezoek) en 8042/2006 (punten 5.3 en 6.3 van het verslag over het controlebezoek). Er moet dus worden nagegaan of de feiten die door het VVB in de loop van deze controlebezoeken zijn geconstateerd en waarnaar de Commissie in haar verzoekschrift verwijst, geschikt zijn om aan te tonen dat dit middel gegrond is.

d) Slotsom

64. Mijns inziens moet het middel ontleend aan de identificatie en de vergunningen van de vervoerders, waarmee de Commissie stelt dat de Helleense Republiek de verplichtingen niet is nagekomen die krachtens artikel 5, deel A, lid 1, sub a-i en a-ii, van richtlijn 91/628, en artikel 13, lid 3, van verordening nr. 1/2005 op haar rusten, worden afgewezen.

a) Argumenten van partijen

65. De Commissie verwijt de Helleense Republiek dat zij niet de nodige maatregelen heeft getroffen om te waarborgen dat de bevoegde autoriteiten de verplichte controles van de reisschema’s voor het vervoer van de dieren verrichtten. De Commissie beweert dat de Helleense Republiek zodoende de verplichtingen niet is nagekomen die krachtens de artikelen 5, deel A, lid 2, sub b, 5, deel A, lid 2, sub d-i, eerste streepje, 8, eerste alinea, sub b en d, en 9, van richtlijn 91/628 op haar rusten. De Commissie voert daarnaast aan dat de verplichtingen die voortvloeien uit de artikelen 5, lid 4, en 15, lid 1, van verordening nr. 1/2005 niet zijn nagekomen.

66. De Commissie merkt op dat de VVB-inspecteurs tijdens de controlebezoeken nrs. 9002/2003 (punt 5.4.2 van het verslag over het controlebezoek), 7273/2004 (punten 5.3 en 6.4 van het verslag over het controlebezoek) en 8042/2006 (punten 5.4.2 en 6.4 van het verslag over het controlebezoek) in bepaalde reisschema’s onregelmatigheden hebben geconstateerd. Deze onregelmatigheden hadden met name betrekking op de buitensporige duur van het vervoer in het grootste deel van de gecontroleerde reisschema’s voor dieren die vanuit andere lidstaten naar de Helleense Republiek werden vervoerd om daar te worden geslacht.

67. De Griekse regering stelt dat in 2003 bij circulaire een adequaat systeem voor de controle van de informatie in de reisschema’s is ingevoerd. Bovendien beweert de regering dat de Griekse autoriteiten bij reisschema’s die door de bevoegde autoriteiten van andere lidstaten zijn opgesteld, niet kunnen nagaan of de gegevens in de reisschema’s correct zijn, noch welke criteria door de autoriteiten van deze andere lidstaten zijn aangelegd. Naar de mening van de Griekse regering kunnen de Griekse autoriteiten enkel nagaan of de reisschema’s inderdaad zijn opgesteld.

68. De Commissie betoogt in haar antwoord op dat argument van de Griekse regering dat met de controle van de reisschema’s wordt beoogd te waarborgen dat de bepalingen van richtlijn 91/628 worden nageleefd. Naar haar oordeel mag bij de controle niet enkel worden nagegaan of er een reisschema is of worden onderzocht of de opgenomen gegevens correct zijn, maar moet ook worden nagegaan of de dieren overeenkomstig het gemeenschapsrecht inzake de bescherming van dieren tijdens het vervoer worden vervoerd. De Commissie voegt toe dat deze stelling bovendien wordt bevestigd door artikel 9, lid 1, van richtlijn 91/628, waarin is bepaald welke maatregelen moeten worden genomen indien tijdens het vervoer wordt geconstateerd dat niet aan de bepalingen van de richtlijn is voldaan. De Commissie is dus van mening dat de enkele controle van de gegevens in de reisschema’s niet volstaat om te voldoen aan de verplichtingen die voortvloeien uit richtlijn 91/628. In antwoord op de stelling van de Griekse regering dat in 2003 bij circulaire een adequaat systeem voor de controle van de informatie in de reisschema’s is ingevoerd, stelt zij dat de VVB-inspecteurs bij specifieke controles hebben geconstateerd dat deze controles niet op een bevredigende manier zijn verricht.

b) Ontvankelijkheid

69. Met het middel inzake de controle van de reisschema’s voert de Commissie aan dat de Helleense Republiek de verplichtingen niet is nagekomen die krachtens de artikelen 5, deel A, lid 2, sub b, 5, deel A, lid 2, sub d-i, eerste streepje, 8, eerste alinea, sub b en d, en 9, van richtlijn 91/628 op haar rusten. De Commissie stelt daarnaast dat de artikelen 5, lid 4, en 15, lid 1, van verordening nr. 1/2005, die de pendant van de aangehaalde bepalingen van de richtlijn zouden vormen, zijn geschonden.

70. Volgens artikel 5, deel A, lid 2, sub b, van richtlijn 91/628 zien de lidstaten erop toe dat de vervoerder voor de dieren die bestemd zijn voor het handelsverkeer tussen lidstaten of voor uitvoer naar derde landen, indien de reistijd langer is dan 8 uur, een reisschema opstelt, dat gedurende de reis gehecht blijft aan het gezondheidscertificaat, en waarin tevens de eventuele halte- en overlaadplaatsen zijn vermeld. Dat reisschema is opgesteld overeenkomstig het model in hoofdstuk VIII van de bijlage van die richtlijn. In dat hoofdstuk wordt de inhoud van het reisschema gedetailleerd voorgeschreven. Het moet de gegevens van de vervoerder bevatten, het vervoermiddel, de diersoort en het aantal, de plaats van vertrek en van aankomst, de route en de reistijd, de nummers van het gezondheidscertificaat of van het begeleidende document, het stempel van de dierenarts van de plaats van vertrek, het stempel van de bevoegde autoriteit waar de Unie wordt verlaten, de datum en het uur van vertrek, de datum en het uur van aankomst, de naam en handtekening van degene die tijdens de reis verantwoordelijk is voor het vervoer, evenals gegevens over de halte- of overlaadplaatsen. Artikel 5, deel A, lid 2, sub d-i, eerste streepje, van richtlijn 91/628 bepaalt dat de lidstaten erop toezien dat de vervoerder zich ervan vergewist dat het origineel van het reisschema op het juiste moment door de juiste personen naar behoren wordt in- en aangevuld.

71. Als pendant van de bepalingen van richtlijn 91/628 inzake de verplichting van de vervoerder de reisschema’s in te vullen, wijst de Commissie artikel 5, lid 4, van verordening nr. 1/2005 aan. Hierin is bepaald dat vervoerders en organisatoren van lange transporten tussen de lidstaten en met derde landen van als landbouwhuisdier gehouden eenhoevigen, met uitzondering van geregistreerde eenhoevigen, runderen, schapen, geiten en varkens, moeten voldoen aan de in bijlage II bij die verordening opgenomen voorschriften inzake het journaal. Volgens punt 2 van bijlage II bij verordening nr. 1/2005 dient het journaal de volgende afdelingen te omvatten: planning, plaats van vertrek, plaats van bestemming, verklaring van de vervoerder en modelformulier voor het melden van onregelmatigheden. Bijlage II bij verordening nr. 1/2005 beschrijft gedetailleerd, in afzonderlijke afdelingen, de inhoud van de afzonderlijke afdelingen van het journaal.

72. De bepalingen van richtlijn 91/628 vergen dus van de vervoerder dat hij een reisschema invult, terwijl de bepalingen van verordening nr. 1/2005 hem de verplichting opleggen een journaal bij te houden. Bij vergelijking van de twee regelgevingsteksten blijkt dat het reisschema van richtlijn 91/628 grotendeels overeenkomt met afdeling 1 van het journaal, waarin de planning van de reis wordt geregeld. De resterende delen van het journaal als bedoeld in verordening nr. 1/2005 bevatten echter gedetailleerdere gegevens dan het in richtlijn 91/628 bedoelde reisschema. Afdeling 2 van het journaal, over de plaats van vertrek, bevat bijvoorbeeld de naam en het adres van de houder op de plaats van vertrek; afdeling 3 van het journaal, over de plaats van bestemming, bevat gegevens over de houder op de plaats van bestemming of de officiële dierenarts, evenals gegevens over de verrichte controles; afdeling 4 bevat een specifieke verklaring van de vervoerder; afdeling 5 tot slot bevat een modelformulier voor het melden van onregelmatigheden. Uit strikt formeel oogpunt is het zeker waar dat de verplichting om afdeling 1 van het journaal — over de planning — in te vullen, correspondeert met de verplichting het reisschema in te vullen; niettemin dient ermee rekening te worden gehouden dat het journaal een geheel vormt en dat de vervoerder, door enkel afdeling 1 van het journaal in te vullen, nog niet voldoet aan zijn verplichtingen krachtens artikel 5, lid 4, van verordening nr. 1/2005, waarnaar de Commissie verwijst. Ik ben derhalve van mening dat de verwijzing door de Commissie naar de niet-nakoming van de verplichtingen in artikel 5, lid 4, van verordening nr. 1/2005 in het kader van het middel ontleend aan de controle van de reisschema’s niet-ontvankelijk is.

73. In het kader van dit middel verwijst de Commissie tevens naar artikel 8, eerste alinea, sub b en d, van richtlijn 91/628. Volgens deze bepaling zien de lidstaten erop toe dat de bevoegde autoriteiten toezien op de naleving van deze richtlijn aan de hand van niet-discriminerende controles van de vervoermiddelen en dieren bij hun aankomst op de plaatsen van bestemming (sub b), en de vermeldingen in de begeleidende documenten (sub d). Volgens de Commissie zou artikel 15, lid 1, van verordening nr. 1/2005 de pendant van dat voorschrift zijn. Volgens deze bepaling voert de bevoegde autoriteit in elk stadium van een lang transport steekproeven of gerichte controles uit om na te gaan of de opgegeven transporttijden realistisch zijn, of het transport aan deze verordening voldoet, en met name of de reis- en rusttijden in overeenstemming zijn met de in bijlage I, hoofdstuk V, van de verordening vastgestelde limieten.

74. Wat deze controleverplichtingen betreft, correspondeert de verplichting krachtens artikel 15, lid 1, van verordening nr. 1/2005 niet geheel met de verplichting in artikel 8, eerste alinea, sub b en d, van richtlijn 91/628. Terwijl de verplichtingen die voortvloeien uit richtlijn 91/628 betrekking hebben op de controle op de vervoermiddelen en de dieren, en in het algemeen op de controle van de gegevens in de begeleidende documenten, hebben de verplichtingen van verordening nr. 1/2005 betrekking op de verplichting tot controle van de reis- en de rusttijden, en in het algemeen op de vraag of de reis in overeenstemming is met de verordening. Bovendien heeft de controleverplichting van artikel 15, lid 1, van verordening nr. 1/2005 enkel betrekking op de controles van lange transporten, terwijl artikel 8, eerste alinea, van richtlijn 91/628 niet beperkt is tot dergelijke controles. Een ander verschil tussen de twee bepalingen is dat de bevoegde autoriteit op grond van artikel 15, lid 1, van verordening nr. 1/2005 in elk stadium van een lang transport steekproeven of gerichte controles uitvoert, terwijl artikel 8, eerste alinea, sub b, van richtlijn 91/628 uitsluitend betrekking heeft op de controles van vervoermiddelen en dieren bij hun aankomst op de plaatsen van bestemming.⁽³²⁾ Derhalve ben ik van mening dat de verwijzing van de Commissie naar artikel 15, lid 1, van verordening nr. 1/2005 niet-ontvankelijk is.

75. Artikel 9 van richtlijn 91/628 geeft aan hoe te werk te gaan indien wordt geconstateerd dat niet aan deze richtlijn is voldaan. In lid 1 van dat artikel wordt bepaald dat indien tijdens het vervoer wordt geconstateerd dat niet aan deze richtlijn wordt of is voldaan, de bevoegde autoriteit van de plaats waar zulks wordt vastgesteld, degenen die verantwoordelijk zijn voor het vervoermiddel verzoekt de maatregelen te nemen die de bevoegde autoriteit nodig acht om het welzijn van de betrokken dieren te garanderen. Naargelang van de omstandigheden kunnen die maatregelen behelzen dat: a) de reis wordt stopgezet of dat de dieren langs de kortste weg naar de plaats van vertrek worden teruggezonden, voor zover daardoor geen onnodig lijden van de dieren wordt veroorzaakt; b) de dieren adequaat worden ondergebracht en verzorgd totdat het probleem is opgelost; c) de dieren op humane wijze worden geslacht.⁽³³⁾ De overige leden van artikel 9 van richtlijn 91/628 bevatten bepalingen over de consequenties indien de verantwoordelijke voor het vervoer geen gevolg geeft aan de instructies van de bevoegde autoriteit, en bepalingen over beroepsmogelijkheden bij de nationale autoriteiten. In verband met die verplichting vermeldt de Commissie geen enkele bepaling van verordening nr. 1/2005.

c) Juridische beoordeling

76. Ter onderbouwing van het middel inzake de controle van de reisschema’s verwijst de Commissie in de eerste plaats naar punt 5.4.2 van het verslag over controlebezoek nr. 9002/2003, waaruit blijkt dat de documentatie die de dieren tijdens het vervoer in de Helleense Republiek begeleidde, geen gegevens bevatte over het tijdstip van vertrek. Uit het aangehaalde punt blijkt tevens dat de VVB-inspecteurs ook onregelmatigheden hebben geconstateerd in enkele documenten die al door de bevoegde nationale autoriteiten waren onderzocht. De kopieën van de gezondheidscertificaten en de reisschema’s die de voor de slacht bestemde dieren uit Spanje, Frankrijk en Nederland op weg naar Griekenland begeleidden, waren namelijk onnauwkeurig en bepaalde belangrijke gegevens ontbraken. In het grootste deel van de reisschema’s waren de opgegeven reistijden onredelijk en onmogelijk. De tussentijdse rustperioden (tussen het tussenstation in Zuid-Italië en de eindbestemming in de Helleense Republiek) waren niet in het reisschema geregistreerd.

77. De Commissie verwijst ook naar punt 5.4 van het verslag over controlebezoek nr. 7273/2004⁽³⁴⁾, waaruit blijkt dat het Griekse ministerie van Landbouw en Voedsel de bevoegde autoriteiten van bepaalde departementen heeft gevraagd een controleprogramma voor het jaar 2003 in te dienen. Dat programma is slechts door 6 van de 54 departementen, dus 11,1%, ingediend. Uit dat punt blijkt bovendien dat in het tweede trimester van 2003 in het departement Fthiotis 92% van de lasten op de plaats van bestemming is gecontroleerd en in het derde trimester van dat jaar 83%. In het departement Karditsa zijn controles gehouden op de plaats van vertrek, terwijl in het departement Larissa elk trimester drie tot vijf onaangekondigde controles zijn gehouden bij slachthuizen; de lange transporten zijn echter niet opgenomen in de controles. In het departement Trikala zijn controles gehouden bij het lossen na lange transporten. Daarnaast blijkt uit het aangehaalde punt van het verslag dat de nationale autoriteiten in 2003 6 808 voertuigen hebben geïnspecteerd, waarbij 3 schendingen en 24 onregelmatigheden met betrekking tot de begeleidende documenten zijn geconstateerd. In de loop van het controlebezoek hebben de VVB-inspecteurs enkele aanvullende onregelmatigheden vastgesteld die aan de aandacht van de bevoegde nationale autoriteiten waren ontsnapt.⁽³⁵⁾

78. In punt 6.4 van het verslag over controlebezoek nr. 7273/2004 wordt vermeld dat het grootste deel van de departementen geen controleprogramma heeft ingediend en dat in de bezochte departementen geen duidelijkheid was over de procedures en, in het algemeen, over de noodzaak om de reisschema’s te controleren.⁽³⁶⁾

79. De Commissie noemt tevens de punten 5.4.2 en 6.4 van het verslag over controlebezoek nr. 8042/2006. Volgens punt 5.4.2 van dat verslag heeft de bevoegde nationale autoriteit verklaard dat zij in het departement Kilkis geen enkele controle van de reisschema’s heeft gehouden. In de departementen Messenië, Laconië, Thesprotia en Ilia hebben de bevoegde nationale autoriteiten bij de controle geen reisschema’s aangetroffen met reistijden die buitensporig lang waren of onregelmatigheden bevatten. In het departement Thesprotia hebben de bevoegde plaatselijke autoriteiten de originele reisschema’s gehouden in plaats van ze aan de vervoerder terug te geven, die ze aan de bevoegde autoriteit van de plaats van vertrek had moeten teruggeven. In het departement Patras hebben de bevoegde nationale autoriteiten de reisschema’s enkel tot aan de haven gecontroleerd, maar niet voor het resterende deel van de reis tot aan de plaats van bestemming; de bevoegde nationale autoriteiten hebben dus niet gemerkt dat talloze transporten naar de eilanden Lesbos en Chios langer duurden dan was toegestaan. In punt 6.4 van het verslag over controlebezoek nr. 8042/2006 wordt bovendien beweerd dat ook de bevoegde plaatselijke autoriteiten die een controleprogramma voor de reisschema’s hebben opgesteld, de doelstellingen niet hebben gehaald, aangezien ze zich in het algemeen hebben gebaseerd op de controles bij de slachthuizen, terwijl de uitgevoerde controles soms niet bijzonder nuttig waren.

80. Uit de bepalingen waarnaar de Commissie in het kader van het onderhavige middel verwijst, blijkt dat zij de niet-nakoming van vijf verschillende, op de Helleense Republiek rustende verplichtingen aanvoert:

• de verplichting om ervoor te zorgen dat vervoerders beschikken over een reisschema (artikel 5, deel A, lid 2, sub b, van richtlijn 91/628);

• de verplichting om ervoor te zorgen dat de reisschema’s van de vervoerders volgens de regels en naar behoren zijn ingevuld (artikel 5, deel A, lid 2, sub d-i, eerste streepje, van richtlijn 91/628);

• de verplichting om de vervoermiddelen en dieren bij aankomst op de plaatsen van bestemming te controleren (artikel 8, eerste alinea, sub b, van richtlijn 91/628);

• de verplichting om de vermeldingen in de begeleidende documenten te controleren (artikel 8, eerste alinea, sub d, van richtlijn 91/628);

• de verplichting om maatregelen te nemen bij onregelmatigheden (artikel 9 van richtlijn 91/628).

81. Uit de bewijselementen die de Commissie aanvoert, kan mijns inziens niet worden geconcludeerd dat de Helleense Republiek niet heeft voldaan aan haar verplichting om ervoor te zorgen dat de vervoerders over een reisschema beschikken (artikel 5, deel A, lid 2, sub b, van richtlijn 91/628). Geen enkel verslag over de controlebezoeken wijst erop dat de vervoerders niet over de reisschema’s beschikten. Derhalve ben ik van mening dat het onderdeel van dit middel waarmee de Commissie aanvoert dat de Helleense Republiek de verplichtingen niet is nagekomen die krachtens artikel 5, deel A, lid 2, sub b, van richtlijn 91/628 op haar rusten, moet worden afgewezen.

82. De verplichting om ervoor te zorgen dat de reisschema’s van de vervoerders volgens de regels en naar behoren zijn ingevuld (artikel 5, deel A, lid 2, sub d-i, eerste streepje, van richtlijn 91/628) houdt in dat de reisschema’s alle benodigde gegevens bevatten en dat deze gegevens juist en plausibel zijn (de reistijden mogen bijvoorbeeld niet buitensporig lang zijn). Wat de niet-nakoming van deze verplichting betreft, heeft de Commissie weliswaar bewijsmiddelen overgelegd waaruit blijkt dat uit de reisschema’s bepaalde onregelmatigheden naar boven zijn gekomen, maar mijns inziens zijn deze bewijzen niet nauwkeurig genoeg om een constante schending met een algemeen karakter van de op de Griekse autoriteiten rustende verplichtingen aan te tonen. De VVB-inspecteurs hebben bijvoorbeeld onregelmatigheden aangetroffen „in enkele documenten”; de reistijden „in het grootste deel van de gecontroleerde reisschema’s” waren onredelijk en ongeloofwaardig, en „talloze transporten” duurden langer dan was toegestaan. Er is geen twijfel aan dat in de Helleense Republiek onregelmatigheden zijn aangetroffen in de reisschema’s, maar de bewijsmiddelen die de Commissie heeft verstrekt, maken niet duidelijk in welk percentage van de gecontroleerde gevallen zich die onregelmatigheden hebben voorgedaan. Mijns inziens zijn de elementen die de Commissie heeft aangevoerd, niet voldoende nauwkeurig om aan te tonen dat niet is voldaan aan de verplichting, ervoor te zorgen dat de reisschema’s adequaat zijn. Derhalve ben ik van mening dat het onderdeel van dit middel waarmee de Commissie aanvoert dat de verplichtingen uit artikel 5, deel A, lid 2, sub d-i, eerste streepje, van richtlijn 91/628 niet zijn nagekomen, moet worden afgewezen.

83. Voor de verplichting om de vervoermiddelen en dieren bij aankomst op de plaatsen van bestemming te controleren (artikel 8, eerste alinea, sub b, van richtlijn 91/628), heeft de Commissie mijns inziens geen enkel bewijs geleverd. In geen enkele passage van de genoemde verslagen wordt uitdrukkelijk gesteld dat de vervoermiddelen niet zijn gecontroleerd op de plaats van bestemming. Integendeel, uit de overgelegde bewijselementen blijkt dat in het tweede en derde trimester van 2003 in het departement Fthiotis respectievelijk 92% en 83% van de lasten op de plaats van bestemming zijn gecontroleerd.⁽³⁷⁾ Derhalve moet het onderdeel van het middel waarmee de Commissie aanvoert dat de verplichtingen uit artikel 8, eerste alinea, sub b, van richtlijn 91/628 niet zijn nagekomen, worden afgewezen.

84. Ook het onderdeel van het middel waarmee de Commissie aanvoert dat niet is voldaan aan de verplichting om de vermeldingen in de begeleidende documenten te controleren (artikel 8, eerste alinea, sub d, van richtlijn 91/628), is mijns inziens ongegrond. Hoewel de bevoegde nationale autoriteiten van bepaalde departementen in 2003 geen enkel controleprogramma hebben ingediend, blijkt uit punt 5.4 van het verslag over controlebezoek nr. 7273/2004 dat deze controles in de door de VVB-inspecteurs bezochte departementen wel zijn uitgevoerd. Weliswaar hebben de bevoegde nationale autoriteiten in bepaalde gevallen de onregelmatigheden niet hebben ontdekt, maar zij hebben wel degelijk gecontroleerd: voor het jaar 2003 bijvoorbeeld zijn 6 808 controles gehouden. Derhalve ben ik van mening dat het onderdeel van dit middel waarmee de Commissie aanvoert dat de verplichtingen uit hoofde van artikel 8, eerste alinea, sub d, van richtlijn 91/628 niet zijn nagekomen, moet worden afgewezen.

85. Voor het onderdeel van het middel waarmee zij stelt dat niet is voldaan aan de verplichting om maatregelen te nemen bij onregelmatigheden (artikel 9 van richtlijn 91/628), heeft de Commissie mijns inziens geen enkel bewijs geleverd. Om vast te stellen dat de verplichting in dit artikel niet is nagekomen, dient te worden aangetoond dat de bevoegde Griekse autoriteiten zich bij het constateren van de schendingen niet adequaat hebben opgesteld. Niettemin heeft de Commissie niet aangetoond in hoeveel specifieke gevallen en in welke departementen de bevoegde nationale autoriteiten schendingen hebben geconstateerd zonder dat vervolgens adequate maatregelen zijn genomen. Derhalve ben ik van mening dat het onderdeel van dit middel waarmee de Commissie aanvoert dat de verplichting uit hoofde van artikel 9 van richtlijn 91/628 niet is nagekomen, moet worden afgewezen.

d) Slotsom

86. Ik ben van mening dat het middel ontleend aan de controle van de reisschema’s, waarmee de Commissie aanvoert dat de verplichtingen uit de artikelen 5, deel A, lid 2, sub b, 5, deel A, lid 2, sub d-i, eerste streepje, 8, eerste alinea, sub b en d, en 9 van richtlijn 91/628 niet zijn nagekomen, moet worden afgewezen.

a) Argumenten van partijen

87. De Commissie verwijt de Helleense Republiek op grond van de controlebezoeken nrs. 9211/2003 (punt 5.2.2 van het verslag over het controlebezoek) en 8042/2006 (punt 5.4.2 van het verslag over het controlebezoek) dat zij in de veerhavens of in de onmiddellijke omgeving daarvan niet in halteplaatsen heeft voorzien waar de dieren na te zijn ontscheept gedurende 12 uur kunnen rusten als de zeereis langer dan 29 uur heeft geduurd. In dat verband betoogt de Commissie in de motivering van haar verzoekschrift dat niet is voldaan aan de in punt 48.7, sub b⁽³⁸⁾, van hoofdstuk VII van de bijlage bij richtlijn 91/628 genoemde verplichting of aan de verplichting uit hoofde van punt 1.7, sub b, van hoofdstuk V van bijlage I bij verordening nr. 1/2005. In het petitum van het verzoekschrift vordert zij niettemin enkel dat wordt vastgesteld dat de verplichting uit hoofde van punt 48.7, sub b, van hoofdstuk VII van de bijlage bij richtlijn 91/628 niet is nagekomen.

88. In verband met een van de twee havens (Igoumenitsa) constateert de Commissie dat er ruimtes bestaan die als halteplaatsen zouden kunnen dienen, maar dat zij niet als zodanig kunnen worden gebruikt omdat de bevoegde autoriteiten daarvoor geen toestemming hebben gegeven. De Commissie stelt dat de Griekse regering in haar antwoord op het met redenen omklede advies weliswaar heeft beweerd dat zij de nodige maatregelen heeft genomen om ervoor te zorgen dat er halteplaatsen zijn in die haven, maar naar de mening van de Commissie heeft de Griekse regering daarvoor geen enkel bewijsmiddel overgelegd.

89. De Griekse regering beweert dat de Commissie geen enkel concreet voorbeeld heeft gegeven van een zeereis tussen twee havens in de Gemeenschap die langer duurt dan 29 uur. Zij betoogt dat punt 48.7, sub b, van hoofdstuk VII van de bijlage bij richtlijn 91/628 de lidstaten niet verplicht ervoor te zorgen dat er halteplaatsen zijn in de havens; naar haar mening verplicht deze bepaling vervoerders in hun reisschema’s — waaronder ook het zeevervoer valt — haltes op geschikte plaatsen op te nemen. De Griekse regering merkt daarnaast op dat in de praktijk geen enkele zeereis tussen een Griekse veerhaven en een andere veerhaven in de Gemeenschap langer duurt dan 29 uur. De reis tussen de Italiaanse haven Bari en de Griekse haven Igoumenitsa — de belangrijkste Griekse doorvoerhaven — duurt niet langer dan 10-11 uur, en de reis tussen de haven van Bari en die van Patras duurt niet langer dan 15 uur.

90. In haar memorie van repliek bestrijdt de Commissie de argumenten van de Griekse regering. Zij merkt op dat uit de bewoordingen van punt 48.7, sub b, van hoofdstuk VII van de bijlage bij richtlijn 91/628 duidelijk blijkt dat de lidstaten gehouden zijn ervoor te zorgen dat in de havens of in de onmiddellijke omgeving ervan halteplaatsen zijn. De Commissie bestrijdt daarnaast dat geen enkele zeereis tussen een Griekse veerhaven en een andere veerhaven in de Gemeenschap langer duurt dan 29 uur, zoals de Griekse regering stelt.

b) Ontvankelijkheid

91. Met het middel ontleend aan het ontbreken van halteplaatsen voert de Commissie aan dat niet is voldaan aan de in punt 48.7, sub b, van hoofdstuk VII van de bijlage bij richtlijn 91/628 genoemde verplichting of aan punt 1.7, sub b, van hoofdstuk V van bijlage I bij verordening nr. 1/2005. Niettemin voert de Commissie de niet-nakoming van de in deze twee bepalingen neergelegde verplichtingen slechts in de motivering van haar verzoekschrift aan, terwijl zij in het petitum enkel stelt dat de verplichting van punt 48.7, sub b, van hoofdstuk VII van de bijlage bij richtlijn 91/628 niet is nagekomen, en niet ook de verplichting die voortvloeit uit punt 1.7, sub b, van hoofdstuk V van bijlage I bij verordening nr. 1/2005.

92. In punt 48.7, sub b, van hoofdstuk VII van de bijlage bij richtlijn 91/628 is bepaald dat de dieren bij zeevervoer waarbij op gezette tijden een rechtstreekse verbinding wordt verzorgd tussen twee verschillende plaatsen in de Gemeenschap met voertuigen die op de schepen worden geladen zonder dat de dieren worden gelost, na in de haven van bestemming of in de onmiddellijke omgeving te zijn ontscheept, een rusttijd van twaalf uur moeten krijgen, tenzij de reistijd op zee deel uitmaakt van het algemene schema van de punten 2, 3 en 4 van deze bijlage.

93. In punt 1.7, sub b, van hoofdstuk V van bijlage I bij verordening 1/2005 is daarentegen bepaald dat de dieren bij zeevervoer waarbij op gezette tijden een rechtstreekse verbinding wordt verzorgd tussen twee verschillende plaatsen in de Gemeenschap met voertuigen die op de schepen worden geladen zonder dat de dieren worden gelost, na te zijn ontscheept in de haven van bestemming of in de onmiddellijke omgeving, een rusttijd van 12 uur moeten krijgen, tenzij de transporttijd op zee deel uitmaakt van het algemene schema van de punten 1.2 tot en met 1.4 van dat hoofdstuk van bijlage I.

94. Bij vergelijking van de twee bepalingen blijkt dat zij beide voorzien in een verplichte rusttijd van 12 uur voor de dieren in geval van een zeereis in het kader van een geregelde verbinding met voertuigen die op de schepen worden geladen zonder dat de dieren worden gelost.⁽³⁹⁾ Daarom kan de verwijzing van de Commissie naar punt 1.7, sub b, van hoofdstuk V van bijlage I bij verordening nr. 1/2005 in beginsel ontvankelijk zijn. In het petitum van haar verzoekschrift vordert de Commissie echter niet vast te stellen dat de verplichting die voortvloeit uit dat punt van de bijlage bij verordening nr. 1/2005 niet is nagekomen. De Commissie heeft bovendien ter terechtzitting toegelicht dat de bepalingen van richtlijn 91/628 voldoende zijn om vast te stellen dat de verplichtingen in de onderhavige zaak niet zijn nagekomen en dat zij louter naar de bepalingen van verordening nr. 1/2005 verwijst om aan te tonen dat de niet-nakoming door de Helleense Republiek duurzaam van aard was. Bij de analyse van dit middel zal ik daarom uitsluitend onderzoeken of de Helleense Republiek de krachtens punt 48.7, sub b, van hoofdstuk VII van de bijlage bij richtlijn 91/628 op haar rustende verplichting niet is nagekomen.

c) Juridische beoordeling

95. Bij de analyse van het middel ontleend aan het ontbreken van halteplaatsen in de havens moet in de eerste plaats duidelijk worden gemaakt welke verplichtingen voor de lidstaat voortvloeien uit punt 48.7, sub b, van hoofdstuk VII van de bijlage bij richtlijn 91/628.

96. Hoewel in dit punt niet uitdrukkelijk wordt bepaald dat de lidstaten dienen te zorgen voor halteplaatsen voor dieren in de havens, vloeit een dergelijke verplichting mijns inziens toch voort uit de eis dat de dieren na ontscheping in de haven van bestemming of in de onmiddellijke omgeving twaalf uur kunnen rusten. Het argument van de Griekse regering dat uit de aangehaalde bepalingen enkel kan worden afgeleid dat de vervoerders verplicht zijn in hun reisschema’s — waaronder ook het zeevervoer valt — haltes op geschikte plaatsen op te nemen, onderschrijf ik niet. Als de reistijden niet vallen onder de in de punten 2 en 4 van hoofdstuk VII van de bijlage bij richtlijn 91/628 aangegeven tijden⁽⁴⁰⁾, moeten de dieren in de havens rust krijgen, en niet elders tijdens de overtocht.

97. In de tweede plaats wil ik onderstrepen dat de stelling van de Commissie dat de halteplaatsen noodzakelijk zijn als het transport langer dan 29 uur duurt, onjuist is. Uit de punten 2, 3 en 4 van hoofdstuk VII van de bijlage bij richtlijn 91/628 blijkt dat de maximale reistijden uiteenlopen en afhangen van de uitrusting van het vervoermiddel voor het transport van de dieren, maar ook van de vervoerde diersoort.⁽⁴¹⁾ De reistijden van als huisdier gehouden eenhoevigen, runderen, schapen, geiten en varkens mag in beginsel niet langer zijn dan 8 uur.⁽⁴²⁾ Deze maximale reistijd kan worden verlengd indien het vervoermiddel aan bepaalde voorwaarden voldoet, bijvoorbeeld als aan boord voldoende strooisel aanwezig is, voldoende voeder en water, ventilatie en verplaatsbare schotten om aparte afdelingen in te richten.⁽⁴³⁾ Als een vervoermiddel aan deze voorwaarden voldoet, is de maximale reistijd voor niet gespeende dieren 9 uur, waarna zij een rusttijd van ten minste 1 uur moeten krijgen. Na deze rusttijd kunnen zij opnieuw gedurende 9 uur worden vervoerd. Voor varkens en eenhoevige huisdieren bedraagt de maximale reistijd 24 uur.⁽⁴⁴⁾ Alle andere diersoorten kunnen gedurende 14 uur worden vervoerd, waarna zij een rusttijd van 1 uur moeten krijgen, waarin zij worden gedrenkt en zo nodig gevoederd. Na deze rusttijd kunnen zij opnieuw gedurende 14 uur worden vervoerd.⁽⁴⁵⁾

98. Uit hetgeen ik in punt 97 van deze conclusie heb uiteengezet, blijkt dat de dieren in sommige gevallen ook moeten rusten als de zeereis korter is, en dat ook in dat geval gezorgd moet worden voor halteplaatsen in de havens.⁽⁴⁶⁾ Ook daarom kan ik het argument van de Griekse regering dat de halteplaatsen niet noodzakelijk zijn omdat het vervoer tussen een Griekse veerhaven en een andere veerhaven in de Gemeenschap nooit langer kan zijn dan 29 uur, niet onderschrijven.

99. Daarnaast moet worden benadrukt dat de Commissie, wanneer zij stelt dat gezorgd moet worden voor halteplaatsen in de havens of in de onmiddellijke omgeving ervan indien de reis langer duurt dan 29 uur, kennelijk de reistijden van alle andere diersoorten die niet bij name worden genoemd, in gedachte heeft, en niet de specifieke bepalingen over de reistijden van niet-gespeende dieren, namelijk varkens, en eenhoevige huisdieren, waarvoor de maximale reistijd wordt berekend aan de hand van de formule „14 + 1 + 14” (14 uur vervoer + 1 uur rust + 14 uur vervoer). Deze berekeningswijze klopt echter niet, zoals blijkt uit het arrest Interboves van het Hof.⁽⁴⁷⁾ In dat arrest heeft het Hof verklaard dat de eerbiediging van een dergelijke rusttijd op volle zee in de praktijk niet te verwezenlijken is omdat dit veronderstelt dat het vaartuig na 14 uur op zee gedurende ten minste 1 uur aanlegt om vervolgens verder te varen gedurende een nieuw tijdvak van 14 uur.⁽⁴⁸⁾ Het heeft derhalve vastgesteld dat de maximale reistijd in dat geval 28 uur bedraagt.⁽⁴⁹⁾

100. In de onderhavige zaak verwijst de Commissie ter onderbouwing van het middel ontleend aan het ontbreken van halteplaatsen naar punt 5.2.2 van het verslag over controlebezoek nr. 9211/2003 en naar punt 5.4.2 van het verslag over controlebezoek nr. 8042/2006.

101. Uit punt 5.2.2 van het verslag over controlebezoek nr. 9211/2003 blijkt dat in de Griekse veerhavens geen halteplaatsen voor dieren zijn. De bevoegde nationale autoriteiten hebben geprobeerd deze situatie te rechtvaardigen met het argument dat de zeereis deel kan uitmaken van de totale toegestane reistijd, maar volgens de VVB-inspecteurs is dat niet altijd mogelijk. In sommige gevallen heeft het vervoer van dieren van Zuid-Italië naar de Helleense Republiek langer geduurd dan de toegestane maximale reistijd, zodat halteplaatsen voor de dieren ter beschikking gesteld hadden moeten worden.

102. In punt 5.4.2 van het verslag over controlebezoek nr. 8042/2006 wordt vervolgens bepaaldelijk gesteld dat in de havens van Patras en Piraeus of in de onmiddellijke omgeving ervan geen halteplaatsen voor dieren zijn. In de omgeving van de haven van Igoumenitsa bevindt zich weliswaar een gebied dat als halteplaats voor vervoerde dieren zou kunnen dienen, maar de bevoegde autoriteiten hebben daarvoor geen toestemming gegeven.

103. Uit de aangehaalde verslagen over de controlebezoeken blijkt dat de Helleense Republiek er in enkele havens niet voor heeft gezorgd dat er halteplaatsen voor de dieren zijn, zodat het middel over het ontbreken van halteplaatsen mijns inziens gegrond is.

d) Slotsom

104. Naar mijn mening is de Helleense Republiek, door niet de nodige maatregelen te nemen om te zorgen voor halteplaatsen voor de dieren in de havens of in de omgeving ervan nadat de dieren zijn ontscheept, de verplichting die krachtens punt 48.7, sub b, van hoofdstuk VII van de bijlage bij richtlijn 91/628 op haar rust, niet nagekomen.

a) Argumenten van partijen

105. De Commissie stelt dat uit de verslagen over de controlebezoeken nrs. 9211/2003 (punt 5.2.1), 7273/2004 (punt 5.5) en 8042/2006 (punt 5.5) blijkt dat de Helleense Republiek niet de nodige maatregelen heeft genomen om erop toe te zien dat de vervoermiddelen en de dieren worden gecontroleerd teneinde illegale vormen van diervervoer over de weg te voorkomen. In verband met dat middel stelt de Commissie dat de Helleense Republiek de verplichtingen die krachtens artikel 8 van richtlijn 91/628 en artikel 27, lid 1, van verordening nr. 1/2005 op haar rusten, niet is nagekomen.

106. De Commissie merkt inzonderheid op dat in bepaalde Griekse departementen (Achaea, Kilkis en Serres) geen enkele controle op de vervoermiddelen en de dieren is voorzien, hetzij bij gebrek aan personeel, hetzij omdat in de Griekse havens al wordt gecontroleerd. De Commissie waarschuwt dat het proefproject voor aanvullende controles niet alle regio’s dekt: de regio Thessalië, waar tijdens controlebezoek nr. 9211/2003 onregelmatigheden zijn geconstateerd, is bijvoorbeeld niet opgenomen.

107. De Griekse regering stelt dat artikel 8 van richtlijn 91/628 en artikel 27 van verordening nr. 1/2005 aldus moeten worden uitgelegd dat voor een schending van deze bepalingen aangetoond moet worden dat er helemaal geen controles op de bescherming van dieren tijdens het transport zijn, en dat de bevoegde autoriteiten de plaats en de wijze van de controles dienen vast te stellen. Artikel 8 van richtlijn 91/628 voorziet immers in verschillende soorten controles, niet enkel de controle op de weg die de Commissie noemt. De regering meent dat de tenuitvoerlegging van een proefproject waarbij gemengde teams inspecties in bepaalde departementen uitvoeren, evenals het opleggen van sancties aan vervoerders en het inleiden van procedures voor wederzijdse bijstand met bepaalde lidstaten, aantonen dat de Griekse autoriteiten erop toezien dat de door de gemeenschapsregelgeving vereiste controles worden uitgevoerd. Tot staving van het bovenstaande heeft de Griekse regering enkele documenten aan haar verweerschrift gehecht die aantonen dat er sancties zijn opgelegd en procedures voor wederzijdse bijstand zijn ingeleid.⁽⁵⁰⁾

108. De Commissie antwoordt op dat argument dat een controle op de vervoermiddelen en de dieren in overeenstemming is met de gemeenschapsregelgeving indien zij passend, bevredigend en doeltreffend is. Naar de mening van de Commissie zijn de controles op de reisschema’s door de Griekse autoriteiten niet voldoende doeltreffend en passend geweest om illegale vormen van diervervoer over de weg te voorkomen.

b) Ontvankelijkheid

109. In verband met het middel ontleend aan de ontoereikende controle op de vervoermiddelen en de dieren stelt de Commissie dat de Helleense Republiek de verplichtingen die krachtens artikel 8 van richtlijn 91/628 en artikel 27, lid 1, van verordening nr. 1/2005 op haar rusten, niet is nagekomen.

110. Artikel 8, eerste alinea, van richtlijn 91/628 bepaalt dat de lidstaten erop toezien dat de bevoegde autoriteiten toezien op de naleving van deze richtlijn⁽⁵¹⁾ aan de hand van niet-discriminerende controles van: a) de vervoermiddelen en dieren tijdens het vervoer over de weg; b) de vervoermiddelen en dieren bij hun aankomst op de plaatsen van bestemming; c) de vervoermiddelen en dieren op markten, vertrekplaatsen, halteplaatsen en overlaadplaatsen; d) de vermeldingen in de begeleidende documenten. In de tweede alinea van dit artikel wordt nader bepaald dat deze controles betrekking moeten hebben op een geschikt monster van de dieren, en in de derde alinea dat de bevoegde autoriteit de Commissie een jaarverslag over de verrichte controles moet overleggen. De vierde alinea bepaalt dat de controles ook tijdens het vervoer kunnen worden verricht, terwijl uit de vijfde alinea blijkt dat de bepalingen van dat artikel de controles die worden verricht door de instanties belast met de algemene wetstoepassing in een lidstaat onverlet laten.

111. Artikel 27, lid 1, van verordening nr. 1/2005, dat volgens de Commissie de pendant van artikel 8 van richtlijn 91/628 vormt, bepaalt in de eerste volzin echter dat de bevoegde autoriteit door middel van niet-discriminerende controles van de dieren, vervoermiddelen en geleidedocumenten nagaat of aan de voorschriften van de verordening is voldaan. Artikel 27, lid 1, tweede volzin, van verordening nr. 1/2005 bepaalt vervolgens dat deze controles op een toereikend percentage van de dieren die ieder jaar binnen elke lidstaat worden vervoerd, worden uitgevoerd; en de derde volzin bepaalt dat het percentage controles wordt opgevoerd als geconstateerd wordt dat de bepalingen van de verordening zijn veronachtzaamd.⁽⁵²⁾

112. Bij de vergelijking van de twee bepalingen komt naar voren dat artikel 8, eerste alinea, van richtlijn 91/628 gedetailleerd neerlegt waar de niet-discriminerende controles op de vervoermiddelen en de dieren moeten worden verricht: tijdens het vervoer over de weg, op de plaatsen van bestemming, op markten, op vertrekplaatsen, halteplaatsen en overlaadplaatsen; het bepaalt bovendien dat de bevoegde autoriteiten de vermeldingen in de begeleidende documenten moeten controleren. Artikel 27, lid 1, eerste volzin, van verordening nr. 1/2005 bevat echter een algemeen voorschrift dat de bevoegde autoriteit niet-discriminerende controles van de dieren, vervoermiddelen en geleidedocumenten moet verrichten. Misschien zou betoogd kunnen worden dat de bewoordingen van de twee bepalingen in kwestie niet zodanig verschillen dat de verplichtingen van de bevoegde autoriteiten er inhoudelijk door worden gewijzigd en dat de bevoegde autoriteiten op grond van beide aangehaalde bepalingen verplicht zijn niet-discriminerende controles van de dieren, vervoermiddelen en begeleidende documenten te verrichten. Artikel 27, lid 1, eerste volzin, van verordening nr. 1/2005 laat de bevoegde autoriteiten een grotere discretionaire marge bij de beslissing waar en hoe deze controles worden uitgevoerd. De soorten controles in artikel 8, eerste alinea, van richtlijn 91/628 zijn cumulatief en de bevoegde autoriteit kan niet zelfstandig bepalen welke soorten controles zij uitvoert en welke niet. Derhalve kan mijns inziens niet worden gesteld dat de verplichtingen die voortvloeien uit artikel 8, eerste alinea, van richtlijn 91/628 en uit artikel 27, lid 1, eerste volzin, van verordening nr. 1/2005 volledig identiek zijn, zodat de verwijzing van de Commissie naar artikel 27, lid 1, eerste volzin, van verordening nr. 1/2005 niet-ontvankelijk is.

113. Artikel 8, tweede alinea, van richtlijn 91/628, dat bepaalt dat de controles betrekking moeten hebben op een geschikt monster van dieren, correspondeert met artikel 27, lid 1, tweede volzin, van verordening nr. 1/2005, volgens hetwelk de controles op een toereikend percentage van dieren worden uitgevoerd. De verwijzing naar deze bepaling van verordening nr. 1/2005 is dus ontvankelijk. Artikel 8, derde tot en met vijfde alinea, van richtlijn 91/628 heeft echter geen enkele pendant in artikel 27, lid 1, van verordening nr. 1/2005.⁽⁵³⁾

c) Juridische beoordeling

114. In verband met dit middel verwijst de Commissie naar de constateringen in punt 5.2.1 van het verslag over controlebezoek nr. 9211/2003, punt 5.5 van het verslag over controlebezoek nr. 7273/2004 en punt 5.5 van het verslag over controlebezoek nr. 8042/2006.

115. Uit punt 5.2.1 van het verslag over controlebezoek nr. 9211/2003 blijkt dat in de Griekse departementen enkel in de havens en bij de grensovergangen wordt gecontroleerd, maar elders tijdens de reis in het geheel niet. Bovendien hebben de bevoegde autoriteiten geen enkele overeenkomst gesloten met de politie om de controles op de weg te vergemakkelijken.

116. Uit punt 5.5 van het verslag over controlebezoek nr. 7273/2004 blijkt dat vertegenwoordigers van het Griekse ministerie van Landbouw en Voedsel en van het Griekse ministerie van Openbare Orde zijn bijeengekomen om controles op de weg te organiseren; de tenuitvoerlegging van die controles had pas na de vaststelling van aanvullende bestuurlijke maatregelen moeten beginnen.⁽⁵⁴⁾ De vertegenwoordiger van het ministerie van Landbouw en Voedsel heeft toegegeven dat illegaal vervoer van dieren in Griekenland nog wijdverbreid is.

117. Uit punt 5.5 van het verslag over controlebezoek nr. 8042/2006 blijkt bovendien dat het Griekse ministerie van Landbouw en Voedsel vier departementen (Kilkis, Serres, Thesprotia, Achaea) opdracht heeft gegeven in een proefproject samen met de politie controles op de weg te verrichten. De bevoegde autoriteiten van het departement Serres hebben in verband met die taak meegedeeld dat zij geenszins van plan zijn dergelijke controles te gaan verrichten; de bevoegde autoriteiten van het departement Kilkis hebben laten weten dat zij geen personeel ter beschikking hebben voor dergelijke controles; in het departement Thesprotia zijn twee keer dergelijke controles gepland, maar zij zijn niet uitgevoerd omdat andere onverwachte taken de aandacht van de politie opeisten. De bevoegde autoriteiten van het departement Achaea hebben meegedeeld dat zij zich richten op controles in de haven van Patras en dat zij de medewerking van de politie niet nodig hebben omdat de voertuigen door de havenautoriteiten worden aangehouden.

118. Uit punt 5.5 van het verslag over controlebezoek nr. 8042/2006 blijkt dat het Griekse ministerie van Landbouw en Voedsel alle 54 Griekse departementen heeft verzocht andere maatregelen te treffen om illegaal vervoer te voorkomen. Op dat verzoek hebben slechts 21 departementen geantwoord; 33 departementen hebben in het geheel niet gereageerd op het verzoek van het ministerie. Van de zeven door de VVB-inspecteurs bezochte departementen hebben vijf niet op dat verzoek gereageerd, de overige twee (Karditsa en Trikala) wel. In het departement Karditsa is aan vier vervoerders een boete opgelegd; een van hen is ook in het departement Trikala beboet.

119. In verband met het onderhavige middel moet in de eerste plaats worden verduidelijkt dat de Commissie in het inleidende verzoekschrift weliswaar formeel verwijst naar het gehele artikel 8 van richtlijn 91/628, maar in feite maar twee schendingen uitdrukkelijk aanvoert.

120. Enerzijds levert de Commissie (zoals de Griekse regering terecht stelt⁽⁵⁵⁾) in het kader van dit middel bewijs om aan te tonen dat de verplichting van artikel 8, eerste alinea, sub a, van richtlijn 91/628, namelijk erop toe te zien dat vervoermiddelen en dieren tijdens vervoer over de weg worden gecontroleerd, niet is nagekomen. Anderzijds levert zij bewijselementen waaruit kan worden afgeleid dat de door het ministerie van Landbouw en Voedsel gevraagde „andere maatregelen”⁽⁵⁶⁾ niet zijn getroffen.

121. Wat de „andere maatregelen” betreft die getroffen hadden moeten worden, blijkt uit het bewijsmateriaal niet duidelijk welke maatregelen bedoeld zijn en of deze maatregelen moesten worden getroffen op de plaatsen van bestemming, de plaatsen van vertrek, de halteplaatsen, of dat de controles van de vermeldingen in de begeleidende documenten bedoeld waren. Deze bewijselementen zijn mijns inziens onvoldoende om vast te kunnen stellen welke verplichtingen uit hoofde van artikel 8 van richtlijn 91/628 eventueel door de Helleense Republiek zijn geschonden. Ik wil er bovendien op wijzen dat ik al in het kader van het middel ontleend aan de controle van de reisschema’s heb onderstreept dat de Commissie niet heeft aangetoond dat de Helleense Republiek de verplichtingen die krachtens artikel 8, eerste alinea, sub b en d, van richtlijn 91/628 op haar rusten, niet is nagekomen.⁽⁵⁷⁾ Het middel ontleend aan de ontoereikende controles van de vervoermiddelen en de dieren moet dus worden afgewezen, voor zover het de niet-nakoming van de verplichting om „andere maatregelen” te nemen betreft.⁽⁵⁸⁾

122. Ik zal bij de analyse van dit middel dus de nadruk leggen op de vraag of de Helleense Republiek artikel 8, eerste alinea, sub a, van richtlijn 91/628 heeft geschonden.

123. Ik ben van mening dat op grond van de bovenstaande gegevens uit de verslagen over de controlebezoeken kan worden gesteld dat het middel ontleend aan de ontoereikende controle van de vervoermiddelen en de dieren, voor zover het de controle van vervoermiddelen en dieren tijdens het vervoer over de weg betreft, gegrond is. Uit de bovengenoemde verslagen blijkt immers dat de vervoermiddelen en dieren tijdens het vervoer over de weg van 2003 tot en met 2006 vrijwel niet gecontroleerd werden. Enkel in de havens en bij grensovergangen zijn controles verricht, maar op de wegen is bijna niet gecontroleerd.

124. Daarnaast benadruk ik dat de controle van het vervoer over de weg — de frequentste wijze van vervoer van dieren — des te belangrijker is omdat deze vervoerwijze in beginsel voor de dieren vermoeiender is dan de andere en de omstandigheden waaronder slachtvee wordt vervoerd, gewoonlijk het slechtst zijn.⁽⁵⁹⁾

125. Uit de bewijselementen die de Griekse regering aan haar verweerschrift heeft gehecht, blijkt dat enerzijds sancties zijn opgelegd in de departementen Achaea, West-Attika, Thesprotia en Pella en dat de Griekse autoriteiten anderzijds verschillende procedures voor wederzijdse bijstand met de autoriteiten van andere lidstaten hebben ingeleid. Alle getroffen maatregelen, behalve twee⁽⁶⁰⁾, zijn echter na het verstrijken van de termijn voor de nakoming van de bij het met redenen omklede advies opgelegde verplichtingen genomen, te weten na 5 september 2006. Volgens vaste rechtspraak moet het bestaan van een niet-nakoming worden beoordeeld op basis van de situatie zoals die bestond aan het einde van de in het met redenen omklede advies gestelde termijn.⁽⁶¹⁾ Derhalve kan het Hof in het kader van een procedure ex artikel 226 EG geen maatregelen in overweging nemen die een lidstaat heeft getroffen in de periode tussen het met redenen omklede advies en de inleiding van het beroep, maar dient het zich te beperken tot de beoordeling van de situatie bij het verstrijken van de in het met redenen omklede advies gestelde termijn voor het beëindigen van de inbreuk. De Helleense Republiek heeft tot staving van de nakoming van haar verplichtingen slechts twee voorbeelden van sancties aangevoerd die voor het verstrijken van die termijn zijn opgelegd⁽⁶²⁾, wat mijns inziens niet voldoende is om aan te tonen dat zij heeft voldaan aan de verplichtingen die krachtens artikel 8, eerste alinea, sub a, van richtlijn 91/628 op haar rusten.⁽⁶³⁾

d) Slotsom

126. Door niet de nodige maatregelen te treffen om erop toe te zien dat controles worden gehouden op de vervoermiddelen en de dieren tijdens het vervoer over de weg, is de Helleense Republiek de verplichtingen die krachtens artikel 8, eerste alinea, sub a, van richtlijn 91/628 op haar rusten, niet nagekomen. Voor het overige moet het middel ontleend aan de ontoereikende controle op de vervoermiddelen en de dieren worden afgewezen.

a) Argumenten van partijen

127. De Commissie stelt dat bij de controlebezoeken nrs. 9002/2003 (punt 5.4.5 van het verslag over het controlebezoek), 9211/2003 (punt 5.4 van het verslag over het controlebezoek), 7273/2004 (punt 6.7 van het verslag over het controlebezoek) en 8042/2006 (punt 5.4.3 van het verslag over het controlebezoek) is geconstateerd dat de Helleense Republiek niet de nodige maatregelen heeft genomen om ervoor te zorgen dat overtreders doeltreffende, evenredige en afschrikkende sancties worden opgelegd wanneer de bepalingen inzake de bescherming van dieren tijdens het vervoer herhaaldelijk of ernstig worden geschonden. Met dit middel stelt de Commissie dat de artikelen 18, lid 2, van richtlijn 91/628 en de artikelen 25 en 26, lid 6, van verordening nr. 1/2005 zijn geschonden.

128. De Griekse regering is van mening dat de Commissie geen enkel concreet feit heeft aangevoerd om haar stellingen te onderbouwen; zij benadrukt dat de bevoegde autoriteiten overtreders doeltreffende, evenredige en afschrikkende sancties opleggen, en om dat aan te tonen, legt zij een lijst van beschikkingen over waarbij bestuurlijke sancties zijn opgelegd.⁽⁶⁴⁾

b) Ontvankelijkheid

129. Met het middel over de ontoereikende sancties in geval van herhaalde inbreuken op de bepalingen inzake de bescherming van dieren voert de Commissie aan dat artikel 18, lid 2, van richtlijn 91/628 is geschonden. Zij stelt dat artikel 25 van verordening nr. 1/2005 en, met name in geval van herhaalde overtredingen, artikel 26, lid 6, van de verordening als de pendant van deze bepaling kunnen worden gezien.

130. Artikel 18, lid 2, van richtlijn 91/628 bepaalt dat een lidstaat in geval van herhaalde overtredingen van deze richtlijn of in geval van een overtreding waarbij de dieren ernstig lijden, de nodige maatregelen neemt om de geconstateerde tekortkomingen te verhelpen, onverminderd de andere sancties waarin wordt voorzien; deze maatregelen kunnen de schorsing of zelfs de intrekking van de in artikel 5, deel A, lid 1, sub a-ii, bedoelde erkenning inhouden. Dit lid bepaalt ook dat de lidstaten bij de uitvoering van deze richtlijn in nationaal recht de maatregelen bepalen die zij zullen nemen om de geconstateerde tekortkomingen te verhelpen.

131. Artikel 25 van verordening nr. 1/2005 bepaalt dat de lidstaten de regels vaststellen inzake de sancties die gelden voor overtredingen van deze verordening, en de nodige maatregelen nemen om ervoor te zorgen dat deze sancties worden toegepast. Volgens dat artikel moeten de sancties doeltreffend, evenredig en afschrikkend zijn.⁽⁶⁵⁾ Op grond van dit artikel hebben de lidstaten dus een algemene verplichting om ervoor te zorgen dat sancties worden opgelegd indien de bepalingen van de verordening worden geschonden, maar niet de verplichting om ervoor te zorgen dat sancties worden opgelegd in geval van herhaalde overtredingen, zoals is bepaald in artikel 18, lid 2, van richtlijn 91/628. Daarom zou artikel 25 van verordening nr. 1/2005 hoogstens de pendant kunnen zijn van artikel 18, lid 1, van richtlijn 91/628, dat de lidstaten verplicht om de nodige maatregelen te treffen om ervoor te zorgen dat iedere overtreding van de richtlijn door natuurlijke dan wel rechtspersonen wordt bestraft. Niettemin voert de Commissie met haar middel niet aan dat artikel 18, lid 1, is geschonden, maar wel artikel 18, lid 2, van richtlijn 91/628. Aangezien artikel 25 van verordening nr. 1/2005 geen pendant van artikel 18, lid 2, vormt, is de verwijzing naar de aangehaalde bepaling mijns inziens niet-ontvankelijk.

132. Artikel 26, lid 6, van verordening nr. 1/2005 bepaalt vervolgens dat een lidstaat bij herhaalde of ernstige overtredingen van deze verordening de vervoerder of het vervoermiddel in kwestie tijdelijk een verbod kan opleggen om op zijn grondgebied dieren te vervoeren, ook al is de vervoerder of het vervoermiddel door een andere lidstaat toegelaten.⁽⁶⁶⁾

133. Uit de bovengenoemde bepaling van de verordening blijkt dus dat de lidstaat enkel de mogelijkheid heeft de vervoerder tijdelijk te verbieden dieren te vervoeren, terwijl artikel 18, lid 2, van richtlijn 91/628 de lidstaten in algemene zin toestaat de nodige maatregelen te nemen om de geconstateerde tekortkomingen te verhelpen; deze maatregelen kunnen de schorsing of zelfs de intrekking van de vervoersvergunning inhouden. De mogelijkheden voor de lidstaten om bij herhaalde overtredingen een sanctie op te leggen, zijn op grond van artikel 26, lid 6, van verordening nr. 1/2005 dus beperkter dan krachtens artikel 18, lid 2, van richtlijn 91/628; niettemin omvatten de ruimere sanctiemogelijkheden van de richtlijn ook het in de verordening genoemde tijdelijke verbod om dieren te vervoeren (het meerdere sluit immers het mindere in). Daarom is de verwijzing door de Commissie naar artikel 26, lid 6, van verordening nr. 1/2005 mijns inziens ontvankelijk.

c) Juridische beoordeling

134. De Commissie onderbouwt dit middel met punt 5.4.5 van het verslag over controlebezoek nr. 9002/2003, punt 5.4 van het verslag over controlebezoek nr. 9211/2003, punt 6.7 van het verslag over controlebezoek nr. 7273/2004 en punt 5.4.3 van het verslag over controlebezoek nr. 8042/2006.

135. Uit punt 5.4.5 van het verslag over controlebezoek nr. 9002/2003 blijkt dat het Griekse ministerie van Landbouw en Voedsel een systeem heeft opgezet om te controleren of de bepalingen inzake de bescherming van dieren tijdens het vervoer en bij het slachten worden nageleefd. Dit systeem is gebaseerd op controlelijsten waarin de inspecties tijdens het vervoer en bij het slachten worden bijgehouden, en op syntheseverslagen van de resultaten van deze inspecties. Op basis van dit systeem wordt de eerste schending van de bepalingen inzake de bescherming van dieren bestraft met een schriftelijke waarschuwing, de tweede schending met een bestuurlijke sanctie⁽⁶⁷⁾ en wordt bij de derde schending strafvervolging ingesteld.

136. Uit punt 5.4.5 van het verslag over controlebezoek nr. 9002/2003 blijkt tevens dat enkele voorbeelden van controles door de nationale autoriteiten zijn onderzocht en daarbij onregelmatigheden zijn aangetroffen.⁽⁶⁸⁾

137. In punt 5.4 van het verslag over controlebezoek nr. 9211/2003 staat dat in 2002 voor 26 schendingen 9 mondelinge waarschuwingen en 16 schriftelijke waarschuwingen zijn gegeven en een bestuurlijke sanctie is opgelegd. Noch in 2001, noch in 2002 is een vervoersvergunning geschorst of ingetrokken. Er is geconstateerd dat in een departement bij enkele schendingen vier boetes van 3 000 EUR zijn voorgesteld, maar deze zijn niet daadwerkelijk opgelegd.

138. In punt 6.7 van het verslag over controlebezoek nr. 7273/2004 wordt beweerd dat het sanctiesysteem niet doeltreffend is, aangezien de basiscontroles zwak zijn, het aantal schriftelijke waarschuwingen beperkt is en de procedures voor het opleggen van sancties problematisch zijn.

139. Uit punt 5.4.3 van het verslag over controlebezoek nr. 8042/2006 blijkt dat het ministerie van Landbouw en Voedsel de bevoegde autoriteiten van de departementen heeft opgedragen een schriftelijke waarschuwing te geven in geval van een eerste schending waarbij de dieren niet ernstig lijden, en bij herhaalde schendingen een bestuurlijke sanctie op te leggen. Het ministerie heeft deze autoriteiten opdracht gegeven de vergunning van een vervoerder in te trekken wanneer deze na oplegging van de bestuurlijke sanctie de gemeenschapsregels inzake de bescherming van dieren tijdens het vervoer blijft schenden. Het heeft hun daarnaast verzocht onmiddellijk een bestuurlijke sanctie op te leggen als zou blijken dat dieren zonder de benodigde vergunning of met een verlopen vergunning zijn vervoerd. Bij het controleren van de tenuitvoerlegging van deze instructies van het ministerie is naar voren gekomen dat bij schendingen in de haven van Patras enkel mondelinge waarschuwingen zijn gegeven en geen enkele schriftelijke waarschuwing, en ook geen andere soorten sancties zijn opgelegd.⁽⁶⁹⁾ Bij de controles aan de grenzen zijn enkel mondelinge waarschuwingen gegeven en in sommige gevallen is bij schendingen waarbij de dieren ernstig leden, geen sanctie opgelegd.

140. Het onderzochte middel is mijns inziens ongegrond.

141. In de eerste plaats stelt de Commissie met dit middel dat het sanctiesysteem voor herhaalde schendingen niet doeltreffend is, hetgeen zij tracht aan te tonen met de verslagen over de controlebezoeken in de Helleense Republiek. In deze bewijselementen zijn gegevens over eenvoudige, op zichzelf staande schendingen naast gegevens over herhaalde schendingen vermeld. De Commissie tracht dus herhaalde schendingen aan te tonen met gegevens over onder meer eenvoudige, op zichzelf staande schendingen. In de tweede plaats zijn de gegevens die de Commissie in het verzoekschrift aanvoert en die uit de verslagen over de controlebezoeken naar voren komen, onnauwkeurig en algemeen. In geen enkel punt van de verslagen over de controlebezoeken wordt nauwkeurig aangegeven hoe vaak de schendingen zich hebben herhaald, of het ging om herhaalde inbreuken door dezelfde overtreder en hoe ernstig deze waren. Bovendien blijkt uit het door de Commissie aangevoerde bewijsmateriaal duidelijk dat er enkele sancties zijn opgelegd, met name schriftelijke en mondelinge waarschuwingen.

d) Slotsom

142. Onder deze omstandigheden moet het middel ontleend aan de ontoereikende sancties in geval van herhaalde inbreuken op de voorschriften inzake de bescherming van dieren, waarmee de Commissie stelt dat de Helleense Republiek de krachtens artikel 18, lid 2, van richtlijn 91/628 en artikel 26, lid 6, van verordening nr. 1/2005 op haar rustende verplichtingen niet is nagekomen, mijns inziens worden afgewezen.

a) Argumenten van partijen

145. De Commissie verwijt de Helleense Republiek dat zij, door niet de nodige maatregelen te nemen om ervoor te zorgen dat de voorschriften voor het bedwelmen van de dieren bij het slachten worden nageleefd, de verplichtingen die krachtens de artikelen 3, 5, lid 1, sub d, en 6, lid 1, van richtlijn 93/119 op haar rusten, niet is nagekomen.

146. De Commissie stelt dat het VVB in het kader van de controlebezoeken nrs. 9002/2003 (punt 5.4.4 van het verslag over het controlebezoek), 7273/2004 (punt 5.6 van het verslag over het controlebezoek) en 8042/2006 (punt 5.7 van het verslag over het controlebezoek) heeft geconstateerd dat de controle op het bedwelmen van varkens en schapen in bepaalde slachthuizen ontoereikend was en dat het derhalve mogelijk was dat de dieren niet doeltreffend waren bedwelmd. Daarnaast is geconstateerd dat het interval tussen het bedwelmen en verbloeden te lang was, zodat de dieren bij bewustzijn konden komen.

147. De Commissie stelt bovendien dat het VVB tijdens controlebezoek nr. 8042/2006 opnieuw onregelmatigheden bij het bedwelmen heeft geconstateerd. De VVB-inspecteurs hebben met name geconstateerd dat de bedwelmingsapparatuur niet werd onderhouden, dat deze apparatuur slecht werkte en de dat intervallen tussen het bedwelmen en het verbloeden buitensporig waren. De Commissie merkt daarnaast op dat het aan haar is na te gaan of de apparatuur voor het bedwelmen of het doden snel en doeltreffend wordt gebruikt om de dieren eventueel lijden te besparen.

148. De Griekse regering beweert dat de stellingen van de Commissie onnauwkeurig en algemeen van aard zijn en dat zij geen enkel concreet voorbeeld van een schending van de gemeenschapsregelgeving geeft om ze te onderbouwen. De Griekse regering merkt op dat de geconstateerde onregelmatigheden in elk geval miniem zijn en enkel op zichzelf staande gevallen betreffen, die bovendien naar behoren zijn bestraft. Deze regering meent daarnaast dat zij de onregelmatigheden heeft verholpen door bijscholingsbijeenkomsten te houden voor de dierenartsen.

b) Juridische beoordeling

149. Volgens artikel 3 van richtlijn 93/119 moet bij het verplaatsen, onderbrengen, fixeren, bedwelmen, slachten en doden ervoor worden gezorgd dat de dieren elke vermijdbare opwinding of pijn of elk vermijdbaar lijden wordt bespaard. Artikel 5, lid 1, sub d, van richtlijn 93/119 bepaalt dat eenhoevigen, herkauwers, varkens, konijnen en pluimvee die in een slachthuis worden binnengebracht om er te worden geslacht, bij het verbloeden moeten worden behandeld overeenkomstig het bepaalde in bijlage D bij richtlijn 93/119. Deze bijlage bevat gedetailleerdere voorschriften voor het verbloeden van dieren. Punt 1 ervan bepaalt dat het verbloeden van bedwelmde dieren zo spoedig mogelijk na het voltooien van de bedwelming moet beginnen, en zodanig moet worden verricht dat de verbloeding snel, overvloedig en volledig is. Het verbloeden moet in elk geval gebeuren voordat het dier terug bij bewustzijn komt.

150. Volgens artikel 6, lid 1, van richtlijn 93/119 moeten de instrumenten, installaties en verdere voorzieningen voor het fixeren, bedwelmen of doden van dieren zo zijn ontworpen, gebouwd en onderhouden en zo worden gebruikt dat de dieren overeenkomstig deze richtlijn snel en doeltreffend worden bedwelmd of gedood. Het bovengenoemde lid bepaalt bovendien dat de bevoegde autoriteit nagaat of de instrumenten, installaties en verdere voorzieningen voor het fixeren, bedwelmen of doden aan de bovenstaande beginselen beantwoorden, en regelmatig controleert of zij in goede staat van onderhoud verkeren en of zij de mogelijkheid bieden het voornoemde doel te bereiken.

151. De Commissie stelt met dit middel dus dat drie verplichtingen niet zijn nagekomen:

• de verplichting om de dieren lijden vóór en tijdens het slachten te besparen (artikel 3 van richtlijn 93/119);

• de verplichting om ervoor te zorgen dat de dieren snel en doeltreffend verbloeden (artikel 5, lid 1, sub d, in samenhang met bijlage D van richtlijn 93/119);

• de verplichting om de installaties voor het bedwelmen en doden naar behoren te onderhouden en doeltreffend te gebruiken (artikel 6, lid 1, van richtlijn 93/119).

152. De Commissie onderbouwt de vermeende schendingen aan de hand van de constateringen in de verschillende verslagen over de controlebezoeken.

153. Uit punt 5.4.4 van het verslag over controlebezoek nr. 9002/2003 blijkt dat de apparatuur voor het bedwelmen van de dieren en het onderhoud ervan in drie door de VVB-inspecteurs bezochte slachthuizen in wezen overeenstemde met de gemeenschapsvoorschriften, behalve in een slachthuis voor varkens, waar deze niet doeltreffend werden bedwelmd met het elektroshockapparaat. Daarnaast zijn problemen gerezen bij de demonstraties van de wijze waarop de dieren worden bedwelmd. In een van de slachthuizen heeft het fixeren, bedwelmen en verbloeden van slechts drie koeien een uur geduurd; bovendien bedroeg het interval tussen het bedwelmen en het slachten van twee runderen 120 seconden, zodat het dier mogelijk weer bij bewustzijn is gekomen. Ook bij het slachten van schapen was het interval tussen het bedwelmen en het slachten zo lang (37 seconden) dat de dieren weer bij bewustzijn konden komen. Op basis van demonstraties van deze slachtprocedures zouden de inspecteurs hebben kunnen constateren dat zich daarbij onregelmatigheden voordoen en dat zij niet routinematig verlopen.

154. Ook uit punt 5.6 van het verslag over controlebezoek nr. 7273/2004 blijkt dat in talrijke slachthuizen onregelmatigheden bij het slachten van dieren naar boven komen. In het departement Fthiotis ontbrak in een slachthuis de installatie voor het drenken van de dieren in de stallen. Bovendien waren de vloeren niet horizontaal. In het departement Larissa is geconstateerd dat een slachthuis in strijd met de vóór het controlebezoek verstrekte gegevens nog in bedrijf was en dat de installaties in dat slachthuis niet toereikend waren.⁽⁷⁴⁾ In een tweede gecontroleerd slachthuis was geen stroom voor het elektrisch bedwelmen van de dieren. In het departement Trikala bleek het bedwelmen van varkens in het door de VVB-inspecteurs bezochte slachthuis niet doeltreffend en was het interval tussen het bedwelmen en het slachten buitensporig lang. Ook de runderen werden niet doeltreffend bedwelmd. Bovendien ontbrak de reservebedwelmingsapparatuur.

155. Ook in punt 5.7 van het verslag over controlebezoek nr. 8042/2006 worden talrijke onregelmatigheden bij het slachten van dieren beschreven. In het departement Kilkis⁽⁷⁵⁾, evenals in de departementen Serres⁽⁷⁶⁾, Thesprotia⁽⁷⁷⁾, Messenië⁽⁷⁸⁾, Laconië⁽⁷⁹⁾ en Ilia⁽⁸⁰⁾ hebben de VVB-inspecteurs talrijke onregelmatigheden aangetroffen.

156. Wat betreft de verplichting om de dieren lijden vóór en tijdens het slachten te besparen (artikel 3 van richtlijn 93/119), ben ik van mening dat de kritiek van de Commissie gegrond is. Uit de punten 153 tot en met 155 van deze conclusie blijkt dat de VVB-inspecteurs in de meerderheid van de gecontroleerde slachthuizen zodanige onregelmatigheden hebben aangetroffen bij de bedwelming van de dieren dat lijden werd veroorzaakt. Er kan ook gesteld worden dat het ging om een bestendige praktijk, aangezien het ging om talrijke schendingen die in een periode van 2003 tot en met 2006 werden geconstateerd. Bovendien worden de onregelmatigheden door de VVB-inspecteurs concreet benoemd: uit de verslagen blijkt immers duidelijk in welke departementen de inspecteurs onregelmatigheden hebben geconstateerd in de bezochte slachthuizen. In de verslagen wordt duidelijk aangegeven hoeveel slachthuizen in welke departementen zijn bezocht en wordt bovendien gedetailleerd beschreven welke onregelmatigheden in deze slachthuizen zijn aangetroffen. Daarom kan ik het argument van de Griekse regering dat de stellingen van de Commissie onnauwkeurig en van algemene aard zijn, niet onderschrijven. Evenmin kan mijns inziens de stelling van de Griekse regering worden aanvaard dat deze onregelmatigheden door middel van bijscholingsbijeenkomsten voor dierenartsen zijn verholpen. Een dergelijke bijscholing van dierenartsen, hoe nuttig ook, garandeert immers niet dat de gemeenschapsvoorschriften inzake de bescherming van dieren bij het slachten ook in de praktijk worden nageleefd. Derhalve ben ik van mening dat de Helleense Republiek de verplichting uit hoofde van artikel 3 van richtlijn 93/119 om de dieren lijden vóór en tijdens het slachten te besparen, niet is nagekomen.

157. Voor de niet-nakoming van de verplichting om ervoor te zorgen dat de dieren snel en doeltreffend verbloeden (artikel 5, lid 1, sub d, in samenhang met bijlage D van richtlijn 93/119) heeft de Commissie mijns inziens geen enkel bewijsmiddel overgelegd. Het grootste deel van de in de verslagen over de controlebezoeken genoemde schendingen heeft betrekking op onregelmatigheden bij het bedwelmen van de dieren, onregelmatigheden in verband met te lange intervallen tussen het bedwelmen en het slachten, en inadequaat onderhoud van de apparaten voor het bedwelmen en het slachten. In geen enkel punt van de verslagen over de controlebezoeken wordt echter melding gemaakt van een oneigenlijk verloop van het verbloeden van dieren. Derhalve ben ik van mening dat het onderdeel van het middel waarmee de Commissie stelt dat de Helleense Republiek de verplichtingen niet is nagekomen die krachtens artikel 5, lid 1, sub d, in samenhang met bijlage D van richtlijn 93/119 op haar rusten, moet worden afgewezen.

158. De klacht van de Commissie over de niet-nakoming van de verplichting om de installaties voor het bedwelmen en doden naar behoren te onderhouden en doeltreffend te gebruiken (artikel 6, lid 1, van richtlijn 93/119) is mijns inziens gegrond. In de verslagen over de controlebezoeken worden talrijke onregelmatigheden in verband met het onderhoud en het gebruik van deze installaties beschreven. Uit de aangehaalde verslagen over de controlebezoeken volgt dat de dieren juist door de slecht onderhouden, niet goed werkende of onjuist gebruikte apparatuur voor het bedwelmen en doden leed is toegebracht. Ook deze schendingen hebben lang aangehouden, gedurende de periode van 2003 tot en met 2006. Ik ben derhalve van mening dat de Helleense Republiek de verplichting die krachtens artikel 6, lid 1, van richtlijn 93/119 op haar rust, niet is nagekomen.

c) Slotsom

159. Gelet op het bovenstaande ben ik van mening dat de Helleense Republiek, door niet de nodige maatregelen te nemen om ervoor te zorgen dat de voorschriften voor het bedwelmen van dieren bij het slachten worden nageleefd, de krachtens de artikelen 3 en 6, lid 1, van richtlijn 93/119 op haar rustende verplichtingen niet is nagekomen.

a) Argumenten van partijen

160. Met het middel ontleend aan de uitvoering van de nodige inspecties en controles in de slachthuizen stelt de Commissie dat de Helleense Republiek de krachtens artikel 8 van richtlijn 93/119 op haar rustende verplichting niet is nagekomen.

161. De Commissie stelt dat bij de controlebezoeken nrs. 7273/2004 (punt 5.6 van het verslag over het controlebezoek) en 8042/2006 (punt 5.7 van het verslag over het controlebezoek) relevante onregelmatigheden in de slachthuizen zijn geconstateerd en dat de Helleense Republiek niet de nodige maatregelen heeft genomen om te zorgen voor passende inspecties en controles van de slachthuizen. Zij verwijt de Griekse regering met name dat zij het aangekondigde actieplan voor inspecties in de slachthuizen niet volledig ten uitvoer heeft gelegd. Dit plan voorzag erin dat alle bestaande slachthuizen in alle Griekse departementen vóór eind 2001 opnieuw zouden worden geïnspecteerd. De Commissie verwijt de Griekse autoriteiten bovendien dat zij niet voldoende met de VVB-inspecteurs hebben meegewerkt. Zij doelt op het geval van een slachthuis dat door de inspecteurs bezocht zou worden en dat zij niet hebben kunnen betreden omdat de bevoegde veterinaire dienst van het departement in kwestie het bedrijf ervan twee weken vóór het controlebezoek van het VVB had geschorst. Daarnaast vermeldt de Commissie dat bepaalde slachthuizen die gecontroleerd hadden moeten worden, niet toegankelijk waren als gevolg van stakingen die pas de dag vóór het controlebezoek waren uitgeroepen.

162. De Griekse regering beweert dat zij er slechts met moeite in is geslaagd precies te begrijpen welke verplichtingen zij niet zou zijn nagekomen. In elk geval meent zij dat haar niet kan worden verweten dat zij de verplichting in artikel 8 van richtlijn 93/119 niet is nagekomen, aangezien de bevoegde dierenartsen de controle op de juiste wijze hebben uitgevoerd, bijscholingsbijeenkomsten zijn gehouden en alle slachthuizen opnieuw zijn geïnspecteerd.

163. De Commissie bestrijdt deze stelling van de Griekse regering en beweert dat het houden van bijscholingsbijeenkomsten weliswaar een positieve maatregel is, maar niet de enige oplossing kan zijn voor de litigieuze bestendige praktijk.

b) Juridische beoordeling

164. Met het onderzochte middel stelt de Commissie dat de Helleense Republiek niet heeft voldaan aan de krachtens artikel 8 van richtlijn 93/119 op haar rustende verplichtingen, namelijk dat de slachthuizen worden geïnspecteerd en gecontroleerd onder verantwoordelijkheid van de bevoegde autoriteit, die te allen tijde vrije toegang moet hebben tot alle delen van het slachthuis teneinde erop toe te kunnen zien dat de richtlijn in acht wordt genomen. Deze inspecties en controles kunnen evenwel worden uitgevoerd bij controles voor andere doeleinden.

165. De Commissie onderbouwt de schending van de op de Helleense Republiek rustende verplichtingen in verband met de inspecties en controles met de gegevens uit punt 5.6 van het verslag over het controlebezoek nr. 7273/2004, waaruit blijkt dat het Griekse ministerie van Landbouw en Voedsel de bevoegde autoriteiten van de departementen op 11 juli 2001 heeft verzocht alle slachthuizen te inspecteren om na te gaan of deze de bepalingen van richtlijn 93/119 naleefden. De eerste termijn voor de nakoming van deze verplichting verstreek eind 2001. Omdat deze inspectieverplichting bij het verstrijken ervan nog niet was nagekomen, heeft het ministerie de bevoegde autoriteiten van de departementen in augustus 2003 een volledige lijst van te verrichten controles en een model voor de syntheseverslagen toegezonden en een nieuwe termijn voor de inspecties gesteld, namelijk tot eind februari 2004. In september 2004 heeft het ministerie de bevoegde autoriteiten van de departementen verzocht het ministerie uiterlijk op in kennis te stellen van de resultaten van de inspecties; niettemin hadden de bevoegde autoriteiten van 50% van de departementen aan het einde van controlebezoek nr. 7273/2004 — van 4 tot en met — deze resultaten nog niet ingediend.

166. Bovendien blijkt uit punt 5.7 van het verslag over controlebezoek nr. 8042/2006 dat de termijnen voor het indienen van de resultaten van de inspecties opnieuw zijn verlengd en dat de termijn ten slotte is gesteld op 30 juli 2005. Ten tijde van controlebezoek nr. 7273/2004, van 21 februari tot en met , heeft het Griekse ministerie van Landbouw en Voedsel bekend gemaakt dat de bevoegde autoriteiten in 38 van de 54 departementen de inspecties van de slachthuizen hadden gehouden. Uit dat verslag over het controlebezoek blijkt dus duidelijk dat in 70,37% van de departementen inspecties zijn gehouden en in de resterende 29,63% niet.

167. Op basis van die gegevens kan mijns inziens worden verklaard dat het middel waarmee de Commissie de Helleense Republiek verwijt dat zij geen inspecties in de slachthuizen heeft gehouden en zodoende de verplichtingen niet is nagekomen die krachtens artikel 8 van richtlijn 93/119 op haar rusten, gegrond is.

168. Enerzijds blijkt uit de gerapporteerde gegevens duidelijk dat de Helleense Republiek er niet voor heeft gezorgd dat de slachthuizen doeltreffend werden geïnspecteerd, aangezien de termijnen voor de inspecties steeds opnieuw werden verlengd en de bevoegde autoriteiten ze niet binnen de gestelde termijnen hebben gehouden. Anderzijds hebben de bevoegde autoriteiten ook na talloze termijnverlengingen — nauwkeuriger gezegd, meer dan vier jaar na het verstrijken van de oorspronkelijke termijn, te weten eind 2001 — slechts in 70,37% van de departementen inspecties gehouden. Deze omstandigheden tonen aan dat het niet verrichten van inspecties in de slachthuizen een bestendige praktijk van de Griekse autoriteiten was.

169. Wat het gebrek aan medewerking van de Griekse autoriteiten met de VVB-inspecteurs betreft, volgt uit artikel 8 van richtlijn 93/119 echter geen enkele verplichting voor de bevoegde autoriteiten om met de VVB-inspecteurs samen te werken.⁽⁸¹⁾ Bovendien heeft de Commissie ter terechtzitting gesteld dat het ontbreken van medewerking van de Griekse autoriteiten niet als zelfstandig middel is bedoeld.⁽⁸²⁾

170. Derhalve moet mijns inziens worden geconcludeerd dat de Helleense Republiek, door niet de nodige maatregelen te nemen om ervoor te zorgen dat slachthuizen worden geïnspecteerd en gecontroleerd, de verplichtingen die krachtens artikel 8 van richtlijn 93/119 van de Raad op haar rusten, niet is nagekomen.

c) Slotsom

171. Gelet op de bovengenoemde argumenten meen ik dat de Helleense Republiek, door niet de nodige maatregelen te nemen om ervoor te zorgen dat slachthuizen worden geïnspecteerd en gecontroleerd, de verplichtingen die krachtens artikel 8 van richtlijn 93/119 van de Raad op haar rusten, niet is nagekomen.