Arrest van het Gerecht (Vierde kamer) van 8 november 2011.

Eerste middel: misbruik van procedure

28 Verzoeker betoogt dat het onjuist en onbillijk van de Commissie is om tot een buitengerechtelijke verrekening over te gaan, terwijl zij de kwestie van verrekening voor de communautaire rechter aan de orde had kunnen stellen. Verrekening is een kwestie die in een stadium vóór de procedure aan de orde had moet komen en moeten worden onderzocht. Het kan niet worden aanvaard dat de Commissie de bespreking tussen partijen en het rechterlijk toezicht heeft omzeild, door na de uitspraak van het in punt 12 hierboven aangehaalde arrest Eagle e.a./Commissie te laat en eenzijdig te hebben gehandeld.

29 In procedures betreffende verzoeken om schadevergoeding vormt de kwestie van verrekening, althans volgens Engels recht, een verweermiddel dat naar behoren voor de geadieerde rechterlijke instantie moet worden aangevoerd. Anders zouden de gevraagde en eventueel door een rechterlijke instantie toegekende bedragen kunnen worden verminderd of zelfs kunnen worden geschrapt.

30 Om te beginnen moet eraan worden herinnerd dat het bestreden besluit een besluit tot invordering door verrekening is dat is genomen krachtens artikel 73 van het financieel reglement en artikel 83 van verordening (EG, Euratom) nr. 2342/2002 van de Commissie van 23 december 2002 tot vaststelling van uitvoeringsvoorschriften van het financieel reglement, zoals gewijzigd bij verordening (EG, Euratom) nr. 1248/2006 van de Commissie van 7 augustus 2006 (PB L 227, blz. 3; hierna: „uitvoeringsvoorschriften”).

31 Vervolgens moet worden vastgesteld dat de in het financieel reglement voorziene procedure die leidt tot de vaststelling van een besluit tot invordering van een schuld door middel van verrekening, niet bepaalt dat de Commissie vooraf voor een rechterlijke instantie haar voornemen kenbaar moet maken om tot verrekening van schuldvorderingen over te gaan.

32 Artikel 73, lid 1, van het financieel reglement bepaalt immers dat de rekenplichtige overgaat tot invordering door verrekening van de door de bevoegde ordonnateur naar behoren opgestelde schuldvorderingen van de Gemeenschappen wanneer de debiteur zelf een zekere, vaststaande en invorderbare vordering op de Gemeenschappen heeft.

33 Bovendien bepaalt artikel 71 van het financieel reglement dat de bevoegde ordonnateur eerst een schuldvordering moet vaststellen, dat wil zeggen het bestaan van de schuld van de debiteur moet verifiëren, het bestaan en het bedrag van de schuld moet vaststellen of verifiëren en de invorderbaarheid van de schuld moet verifiëren. Artikel 79 van de uitvoeringsvoorschriften vereist dat de ordonnateur onder meer het „zekere karakter” van de schuldvordering vaststelt, waaraan geen voorwaarden verbonden mogen zijn. Hij dient zich eveneens te verzekeren van het „vaststaande karakter” van de schuldvordering, waarvan het bedrag nauwkeurig in geld moet worden uitgedrukt alsmede van het „invorderbare karakter” ervan, namelijk dat aan de schuldvordering geen termijn verbonden mag zijn. Voorts schrijft artikel 80 van de uitvoeringsvoorschriften voor dat elke vaststelling van een schuldvordering berust op bewijsstukken met betrekking tot de rechten van de Gemeenschappen.

34 Op grond van artikel 71, lid 2, van het financieel reglement moet elke schuldvordering als „zeker, vaststaand en invorderbaar” worden aangemerkt door middel van een invorderingsopdracht aan de rekenplichtige, welke is opgesteld door de bevoegde ordonnateur. Bovendien is volgens artikel 78, lid 2, van de uitvoeringsvoorschriften de invorderingsopdracht de handeling waarbij de bevoegde ordonnateur de rekenplichtige opdracht geeft de vastgestelde schuldvordering te innen.

35 De Commissie heeft derhalve terecht gesteld dat zij niet verplicht was om de verrekening aan te voeren als verweermiddel in het kader van de procedure in de zaak die tot het in punt 12 hierboven genoemde arrest Eagle e.a./Commissie heeft geleid.

36 Bovendien moet worden opgemerkt dat de Commissie, door te besluiten om over te gaan tot invordering door verrekening uit hoofde van artikel 73 van het financieel reglement, op geen enkele wijze inbreuk heeft gemaakt op verzoekers procedurele rechten. Laatstgenoemde heeft die rechten immers op drie manieren kunnen doen gelden. Ten eerste had hij hogere voorziening kunnen instellen tegen het in punt 4 hierboven genoemde arrest Walton/Commissie, teneinde op te komen tegen de vaststelling dat zijn gedraging gelijkstond aan een beëindiging van zijn arbeidsovereenkomst. Ten tweede had hij de mogelijkheid om het besluit tot dwanginvordering te betwisten. Ten derde kon hij beroep instellen tot nietigverklaring van het besluit van de Commissie van 16 november 2007 om het bedrag van 36 551,58 EUR dat verzoeker haar verschuldigd was in te vorderen door verrekening (zie punt 25 hierboven), hetgeen hij in casu heeft gedaan.

37 Verzoeker kan de Commissie dus niet met succes verwijten dat zij elke rechterlijke controle van de wettigheid van de verrekening van schuldvorderingen heeft omzeild.

38 In het licht van het voorgaande heeft de Commissie zich niet schuldig gemaakt aan „misbruik van procedure”. Het eerste middel moet derhalve ongegrond worden verklaard.

Tweede middel: schending van het beginsel van gewettigd vertrouwen

39 Verzoeker stelt dat de Commissie bij hem een gewettigd vertrouwen heeft gewekt dat zij hem alle bedragen aangegeven in de tabel die in de e-mail van 31 juli 2007 (zie punt 17 hierboven) is verstuurd, zou overmaken.

40 Er zij aan herinnerd dat volgens vaste rechtspraak het recht om zich te beroepen op het beginsel van bescherming van het gewettigd vertrouwen toekomt aan iedere particulier die zich in een situatie bevindt waarin een gemeenschapsinstelling gegronde verwachtingen bij hem heeft gewekt. In beginsel kan niemand zich op schending van dit beginsel beroepen wanneer de administratie hem geen precieze toezeggingen heeft gedaan (arresten Hof van 24 november 2005, Duitsland/Commissie, C-506/03, niet gepubliceerd in de Jurisprudentie, punt 58, en 22 juni 2006, België en Forum 187/Commissie, C-182/03 en C-217/03, Jurispr. blz. I-5479, punt 147; arrest Gerecht van 23 oktober 2002, Diputación Foral de Álava e.a./Commissie, T-346/99–T-348/99, Jurispr. blz. II-4259, punt 93).

41 In casu heeft de Commissie nooit precieze toezeggingen gedaan dat zij geen verrekening van schuldvorderingen zou toepassen. Haar e-mail van 31 juli 2007, waarnaar verzoeker verwijst, bevat immers geen enkele belofte of toezegging in die zin. Die e-mail betrof alleen de juistheid van de berekeningen die worden toegepast op alle verzoekers in de procedure die tot het in punt 12 hierboven genoemde arrest Eagle e.a./Ccommissie heeft geleid. Hij had geen betrekking op het specifieke geschil tussen de Commissie en verzoeker en bevat geen enkele aanwijzing over de invorderingswijze van schuldvorderingen van de Gemeenschap. De betrokken e-mail kon bij verzoeker dus geen gewettigd vertrouwen doen ontstaan dat de Commissie geen verrekening zou toepassen.

42 Hetzelfde geldt voor de verklaring die de Commissie heeft gedaan na de nieuwe berekeningen in de procedure betreffende de zaak die tot het in punt 12 hierboven genoemde arrest Eagle e.a./Commissie heeft geleid. In deze verklaring, waarvan het Gerecht in punt 19 van dat arrest akte heeft genomen, heeft de Commissie gepreciseerd dat zij de kwestie van verrekening die zij in het kader van die procedure aan de orde had gesteld, niet langer aan de orde stelde en dat het Gerecht zich niet behoefde uit te spreken over dat punt. Die verklaring betekent echter niet dat de Commissie ervan heeft afgezien om buiten die procedure gebruik te maken van haar recht om over te gaan tot invordering door verrekening van de schuldvordering van de Gemeenschap op verzoeker.

43 Verzoeker heeft dus geen precieze belofte of toezegging aangetoond die bij hem een gewettigd vertrouwen heeft kunnen doen ontstaan in het feit dat de Commissie geen invordering door verrekening zou toepassen. Derhalve moet het tweede middel ongegrond worden verklaard.

Derde middel: fouten in de grondslag van de verrekening

44 Verzoeker betwist de wettigheid van de verrekening van schuldvorderingen door de Commissie. Met betrekking tot de debetnota van de Commissie van 24 januari 2001 stelt hij dat deze dateert van vóór het in punt 4 hierboven genoemde arrest Walton/Commissie en gebaseerd is op de veronderstelling dat er sprake was van ontslag. Aangezien het Gerecht heeft geoordeeld dat het besluit om hem te ontslaan geen gevolg had, kon dit niet dienen als grondslag voor de verzending van een debetnota. Hij leidt hieruit af dat de debetnota van de Commissie van 24 januari 2001 nietig is en geen gevolg heeft.

45 Subsidiair merkt verzoeker op dat de debetnota van de Commissie van 24 januari 2001 niet is voorafgegaan door een besluit tot vaststelling van een schuldvordering in de zin van artikel 71 van het financieel reglement, zodat niet was voldaan aan de voorwaarden voor verrekening in de zin van artikel 73 van dat financieel reglement.

46 Met betrekking tot de debetnota van de Commissie van 27 november 2003 stelt verzoeker dat deze niet kan dienen als grondslag voor een verrekening, aangezien hij geen toegang heeft gehad tot de beide nota’s van het dossier waarnaar die debetnota verwijst. De weigering van de Commissie om hem inzage te geven in die nota’s van het dossier vormt eveneens een inbreuk op de bepalingen van artikel 60, lid 4, van het financieel reglement junctis die van de artikelen 48, 49 en 80 van de uitvoeringsvoorschriften. Volgens artikel 88 van de uitvoeringsvoorschriften leidt deze rechtsdwaling tot de annulering van de schuldvordering.

47 Verzoeker betwist dus in wezen het bestaan van schuldvorderingen die de Commissie in het kader van de verrekening in aanmerking heeft genomen.

48 Dienaangaande moet worden vastgesteld dat de betrokken bedragen zowel in de debetnota’s van de Commissie van 24 januari 2001 en 27 november 2003 als in het besluit tot dwanginvordering worden genoemd.

49 Derhalve moet, zonder dat het nodig is om te bepalen of de debetnota’s van de Commissie van 24 januari 2001 en 27 november 2003 dan wel het besluit tot dwanginvordering voor beroep vatbare handelingen in de zin van artikel 230 EG vormen, in elk geval worden vastgesteld dat verzoeker niet binnen de in dat artikel bedoelde termijn van twee maanden beroep tot nietigverklaring van die handelingen heeft ingesteld.

50 In deze omstandigheden moet worden vastgesteld dat verzoeker in het kader van het onderhavige beroep niet kan opkomen tegen de schuldvorderingen die de grondslag vormen voor de debetnota’s van de Commissie van 24 januari 2001 en 27 november 2003 en voor het besluit tot dwanginvordering.

51 Derhalve moet het derde middel niet-ontvankelijk worden verklaard.

Vierde middel: fouten bij de berekening van de verrekening, wat de rente betreft

52 Verzoeker betwist de modaliteiten van de door de Commissie toegepaste verrekening, wat de inaanmerkingneming van vertragingsrente betreft. Zijns inziens had die verrekening moeten plaatsvinden op de data waarop de bedragen die hij aan de Commissie verschuldigd zou zijn invorderbaar zouden zijn geworden, zonder rekening te houden met vertragingsrente.

53 Volgens het in punt 12 hierboven genoemde arrest Eagle e.a./Commissie had het hoofdbedrag dat de Commissie hem verschuldigd was uiterlijk op 31 december 1999 moeten zijn betaald. Na die datum had hij recht op een vertragingsrente van 5,25 %. De schuldvorderingen van de Gemeenschap op hem zijn later ontstaan, op de vervaldatum van de beide debetnota’s, dat wil zeggen op 31 maart 2001 en 11 januari 2004. De Commissie had dus in twee fasen moeten verrekenen, namelijk een eerste verrekening van het bedrag van 13 104,14 EUR dat hij de Gemeenschap verschuldigd was met het bedrag dat zij hem op 31 maart 2001 verschuldigd was en een tweede verrekening van het bedrag van 13 815,16 EUR dat hij haar verschuldigd was met de bedragen die zij hem op 11 januari 2004 nog verschuldigd was.

54 De Commissie is niet op deze wijze te werk gegaan, maar heeft de totaalbedragen met inbegrip van vertragingsrente verrekend. De Commissie heeft daarmee de schuldvorderingen van de Gemeenschap op hem laten aangroeien tegen een hoger rentepercentage dan dat van de schuldvordering die hij op haar had, aangezien het door haar gevraagde rentepercentage hoger is dan het rentepercentage voorzien in het in punt 12 hierboven genoemde arrest Eagle e.a./Commissie. De Commissie had dus een financieel belang om de invorderingsprocedure te laten voortduren.

55 Met dit middel stelt verzoeker in wezen dat zijn schuldvordering op de Gemeenschap ouder is dan haar schuldvordering op hem en dat de verrekening terugwerkende kracht moet hebben. Zijns inziens heeft de verrekening tot gevolg dat de schuldvorderingen wegvallen vanaf het moment waarop is voldaan aan de voorwaarden voor toepassing ervan.

56 De Commissie is van mening dat de schuldvorderingen van de Gemeenschap op verzoeker zeker en vaststaand waren vóór de schuldvordering van laatstgenoemde. De schuldvorderingen van de Gemeenschap op verzoeker zijn uiterlijk vanaf augustus 2005 zeker en vaststaand geworden, toen de beroepstermijn tegen het besluit tot dwanginvordering afliep. Het door de Gemeenschap aan verzoeker verschuldigde bedrag was daarentegen pas in juli 2007 bekend. Het is irrelevant dat het aan verzoeker toegekende bedrag rente bevat vanaf 31 december 1999, aangezien het totaalbedrag van de rente niet kon worden berekend voordat het hoofdbedrag bekend was.

57 Om te beginnen zij eraan herinnerd dat de voorwaarden om over te gaan tot invordering door verrekening van een schuldvordering en de procedure daarvoor worden geregeld door het financieel reglement en de hierboven genoemde uitvoeringsvoorschriften (punten 30-34 hierboven).

58 Blijkens artikel 73, lid 1, tweede alinea, van het financieel reglement en de artikelen 79 en 83 van de uitvoeringsvoorschriften moeten de wederzijdse schuldvorderingen van de Europese Unie en de andere partij ten eerste zeker zijn, hetgeen betekent dat daaraan geen voorwaarden verbonden mogen zijn, moeten zij ten tweede vaststaand zijn, hetgeen wil zeggen dat het bedrag ervan nauwkeurig in geld moet worden uitgedrukt en moeten zij ten derde invorderbaar zijn, hetgeen inhoudt dat daaraan geen termijn verbonden mag zijn.

59 Er moet dus worden bepaald op welk moment voor elk van de in deze zaak aan de orde zijnde schuldvorderingen was voldaan aan die voorwaarden.

60 Ten aanzien van de schuldvordering van de Gemeenschap op verzoeker staat vast dat de Commissie op 24 januari 2001 een eerste en op 27 november 2003 een tweede debetnota heeft gezonden en dat verzoeker de gevraagde bedragen niet heeft betaald binnen de in die nota’s aangegeven termijnen, welke afliepen op 31 maart 2001 respectievelijk 11 januari 2004. Op het moment waarop die termijnen verstreken was de schuldvordering van de Gemeenschap dus in elk geval zeker, vaststaand en invorderbaar.

61 Met betrekking tot verzoekers schuldvordering op de Gemeenschap moet allereerst worden opgemerkt dat deze schuldvordering bestaat in de vergoeding die de Commissie aan verzoeker moet betalen op grond van het in punt 8 hierboven aangehaalde interlocutoire arrest Eagle, waarin het Gerecht heeft vastgesteld dat was voldaan aan de voorwaarden om de Gemeenschap jegens verzoeker aansprakelijk te stellen. Vervolgens moet eraan worden herinnerd dat het Gerecht ten tijde van de uitspraak van het interlocutoire arrest niet in staat was het bedrag van de aan verzoeker verschuldigde vergoeding te bepalen en dat de procedure moest worden voortgezet om het exacte bedrag te bepalen. Ten slotte was dit bedrag pas bekend op de datum van uitspraak van het in punt 12 hierboven genoemde arrest Eagle e.a./Commissie, dat wil zeggen op 12 juli 2007. Dit betekent dat verzoekers schuldvordering op de Gemeenschap pas op die datum vaststaand is geworden.

62 Onder die omstandigheden moet worden vastgesteld dat, ofschoon in het dictum van dat arrest het door de Gemeenschap op die datum verschuldigde bedrag niet wordt bevroren, het bepaalt immers dat rente verschuldigd is tot de daadwerkelijke betaling van de vergoeding, dit niet wegneemt dat verzoekers schuldvordering op de Gemeenschap op 12 juli 2007 zeker, vaststaand en invorderbaar is geworden.

63 Verzoekers stelling dat zijn schuldvordering ouder was dan de vorderingen die de Gemeenschap op hem had moet derhalve worden afgewezen.

64 Vervolgens moet worden vastgesteld dat, ofschoon een uitdrukkelijke bepaling in die zin ontbreekt, de in het financieel reglement voorziene verrekening terugwerkende kracht heeft, zoals verzoeker betoogt, zodat de betrokken schuldvorderingen wegvallen vanaf het moment waarop wordt voldaan aan de voorwaarden voor toepassing ervan.

65 Volgens het bij artikel 73 van het financieel reglement en artikel 83 van de uitvoeringsvoorschriften ingevoerde systeem moet de rekenplichtige immers overgaan tot verrekening nadat hij de debiteur daarvan op de hoogte heeft gesteld, wanneer deze niet vrijwillig heeft gehoorzaamd.

66 Door de terugwerkende kracht van de verrekening tot de datum waarop de verplichting van de rekenplichtige concreet wordt kan dus worden vermeden, overeenkomstig de verrekeningsstelsels die door de rechtsorden van de meeste lidstaten worden erkend, dat de debiteur de eventuele nadelige gevolgen draagt, met name wat betreft de vertragingsrente die verschuldigd is bij het verstrijken van een termijn tussen het moment waarop wordt voldaan aan de voorwaarden om de verrekening toe te passen en het moment waarop deze daadwerkelijk wordt toegepast.

67 In casu heeft de Commissie de verrekening niet met ingang van 12 juli 2007 toegepast, de datum waarop was voldaan aan de in artikel 73 van het financieel reglement opgenomen voorwaarden om over te gaan tot verrekening, maar met ingang van 8 november 2007, de dag vóór de verzending van de brief van 9 november 2007. Uit de bijlage bij die brief blijkt immers dat de verrekende bedragen rente omvatten die na 12 juli 2007 verschuldigd was geworden.

68 De Commissie heeft zich derhalve schuldig gemaakt aan schending van artikel 73 van het financieel reglement, zoals uitgelegd in de punten 64 en 65 hierboven. Het vierde middel moet dus gedeeltelijk worden aanvaard, zodat het bestreden besluit nietig moet worden verklaard, voor zover daarbij in de verrekende bedragen rentebedragen zijn opgenomen die na 12 juli 2007 verschuldigd zijn geworden.