Arrest van het Hof (Achtste kamer) van 16 november 2023

Arrest

1 Het verzoek om een prejudiciële beslissing heeft betrekking op de uitlegging van artikel 1, artikel 2, lid 1, en artikel 17, lid 1, van het Verdrag tot het brengen van eenheid in enige bepalingen inzake het internationale luchtvervoer, dat op 28 mei 1999 te Montreal is gesloten, op 9 december 1999 door de Europese Gemeenschap is ondertekend en namens haar is goedgekeurd bij besluit 2001/539/EG van de Raad van 5 april 2001 (PB 2001, L 194, blz. 38) (hierna: „Verdrag van Montreal”), dat voor de Europese Unie in werking is getreden op 28 juni 2004, alsmede op de uitlegging van artikel 3, onder g), van verordening (EG) nr. 785/2004 van het Europees Parlement en de Raad van 21 april 2004 betreffende de verzekeringseisen voor luchtvervoerders en exploitanten van luchtvaartuigen (PB 2004, L 138, blz. 1).

2 Dit verzoek is ingediend in het kader van een geding tussen enerzijds DZ, EO, YV, YE en MP, nabestaanden van NK, die is omgekomen bij een helikopterongeval, en anderzijds het Ministerstvo vnútra Slovenskej republiky (ministerie van Binnenlandse Zaken van de Slowaakse Republiek), eigenaar en exploitant van de helikopter in kwestie, over de vergoeding van de immateriële schade die verzoekers in het hoofdgeding hebben geleden ten gevolge van het overlijden van NK.

Toepasselijke bepalingen

Hoofdgeding en prejudiciële vragen

12 Op 10 mei 2017 is NK omgekomen bij een crash van een helikopter – die eigendom was van en geëxploiteerd werd door het ministerie van Binnenlandse Zaken van de Slowaakse Republiek – op het militaire terrein van de luchthaven van Prešov (Slowakije), in het kader van een gespecialiseerde opleiding van leden van het korps van brandweerlieden en reddingswerkers die bestond uit een training met behulp van deze helikopter voor de evacuatie en redding van personen uit moeilijk toegankelijk terrein door middel van een lier aan boord van de helikopter. Op het tijdstip van die crash was de helikopter aan het hoveren.

13 Verzoekers in het hoofdgeding vorderen bij de verwijzende rechter een vergoeding van de immateriële schade die zij ten gevolge van het overlijden van NK hebben geleden: voor DZ een bedrag van 550 000 EUR, voor EO een bedrag van 350 000 EUR, voor YV een bedrag van 350 000 EUR, voor YE een bedrag van 150 000 EUR en voor MP een bedrag van 150 000 EUR. Ter ondersteuning van hun vordering beroepen zij zich op de relevante verordeningen van de Unie op het gebied van de burgerluchtvaart, die volgens hen voorrang hebben boven de bepalingen van het Slowaakse recht, waaronder de bepalingen van het wetboek van burgerlijk recht. Zij betogen dat zowel het Verdrag van Montreal als verordening nr. 785/2004 van toepassing is, aangezien NK de hoedanigheid had van „passagier” en het omhooghijsen met behulp van een lier vanuit een helikopter een specifieke manier is om aan boord te gaan.

14 Het ministerie van Binnenlandse Zaken van de Slowaakse Republiek – daarin ondersteund door KOOPERATIVA Poisťovňa a.s., Vienna Insurance Group, en door Generali Česká pojišťovna a.s., voorheen Generali Poisťovňa a.s., twee verzekeringsmaatschappijen – betoogt dat het Verdrag van Montreal en verordening nr. 785/2004 niet van toepassing zijn op het hoofdgeding, omdat NK geen „passagier” was in de zin van deze twee rechtsinstrumenten maar tot het „cabinepersoneel” behoorde, en omdat hij op het tijdstip van het ongeval was vastgemaakt aan de uitrusting van de helikopter, en dus niet aan boord van de helikopter was gegaan en deze niet had verlaten.

15 KOOPERATIVA Poisťovňa a.s., Vienna Insurance Group, betwist tevens de toepasselijkheid van het Verdrag van Montreal op het hoofdgeding door te betogen dat het gebruik van een helikopter in een situatie als die van het hoofdgeding niet kan worden gelijkgesteld met „vervoer” in de zin van artikel 1 van dit verdrag. Dat verdrag is overeenkomstig artikel 2, lid 1, van toepassing op vervoer dat door de staat wordt verricht met als enige doel een passagier van de plaats van vertrek naar de plaats van bestemming te vervoeren, wat niet mag worden verward met het gebruik van staatsluchtvaartuigen – zoals in casu – voor de uitvoering van een opdracht door ambtenaren.

16 Ter terechtzitting bij het Hof is verduidelijkt dat verzoekers in het hoofdgeding overeenkomstig de Slowaakse socialezekerheidsregeling voor leden van het korps van brandweerlieden en reddingswerkers gezamenlijk van de staat schadevergoeding hebben ontvangen ten belope van ongeveer 70 000 EUR, en dat hun bij wijze van uitzondering een bedrag van 30 000 EUR is uitbetaald uit de reserves van het ministerie van Binnenlandse Zaken van de Slowaakse Republiek.

17 In die omstandigheden heeft de Okresný súd Prešov (rechter in eerste aanleg Prešov, Slowakije) de behandeling van de zaak geschorst en het Hof verzocht om een prejudiciële beslissing over de volgende vragen:

• Moet artikel 3, onder g), van [verordening nr. 785/2004] aldus worden uitgelegd dat een persoon

  • die zich buiten een helikopter van een luchtvervoerder uit de [Unie] bevindt, maar tijdens de helikoptervlucht aan een lierkabel hangt die integraal deel uitmaakt (of die een deel is van de samenstelling) van de helikopter en die (vastgehangen aan de lierkabel) met de helikopter mee is opgestegen;

  • die is vervoerd op basis van kosteloos vervoer door de staat (met behulp van een door de politiediensten gebruikte staatshelikopter) op grond van een ,vervoersovereenkomst’ tussen de luchtvervoerder (het staatssquadron) en de werkgever van de persoon die een bijzondere opdracht uitvoert [met name op grond van de uznesenie vlády Slovenskej republiky č. 411/2006 Z. z., zo dňa 10. mája 2006, k návrhu zásad vykonávania letov lietadiel v policajných službách (besluit nr. 411/2006 van de regering van de Slowaakse Republiek van 10 mei 2006 houdende het ontwerp van principes voor de uitvoering van vluchten met luchtvaartuigen door de politiediensten) en het nariadenie Ministerstva vnútra Slovenskej republiky č. 50/2012 zo dňa 14. marca 2012 o vyžadovaní a schvaľovaní letov (besluit nr. 50/2012 van het ministerie van Binnenlandse Zaken van de Slowaakse Republiek van 14 maart 2012 betreffende de vraag naar vluchten en de goedkeuring ervan), waarin is bepaald dat de luchtvaartuigen van de luchtvervoerder vluchten zullen uitvoeren ter verwezenlijking van opdrachten van de werkgever van de betrokken persoon];

  • die is vervoerd met het oog op de uitvoering van een bijzondere opdracht als in het hoofdgeding aan de orde [de uitvoering van een dienstopdracht die bestaat in een gespecialiseerde opleiding van leden van de Hasičský a záchranný zbor (korps van brandweerlieden en reddingswerkers) met gebruik van een luchtvaartuig (helikopter) in de vorm van een oefening, namelijk het omhooghijsen van een redder en een te redden persoon vanuit een helikopter],

  en

  • die als personeel in opleiding van de brandbestrijdingseenheid deelnam aan de uitvoering van de opdracht en die op aanwijzing van de piloot en de operator van de helikopter was vastgemaakt aan de helikopter door middel van een lierkabel die integraal deel uitmaakte (of die een deel was van de samenstelling) van de helikopter en die tijdens de uitvoering van de vlucht aan boord van de helikopter moest worden gehesen,

  1. een passagier is

  dan wel

  1. tot het vlucht- of cabinepersoneel behoort?

• Moet artikel 17, lid 1, van het [Verdrag van Montreal] aldus worden uitgelegd dat een persoon die zich bevindt in de in de eerste vraag genoemde omstandigheden dient te worden beschouwd als

  1. een passagier

     dan wel

  2. als een lid van het vlucht- of cabinepersoneel?

• Kan het gebruik van de staatshelikopter op 10 mei 2017 worden aangemerkt als vervoer in de zin van artikel 2, lid 1, en artikel 1 van het [Verdrag van Montreal]?”

Ontvankelijkheid van het verzoek om een prejudiciële beslissing

18 Volgens de Slowaakse regering is het verzoek om een prejudiciële beslissing niet-ontvankelijk omdat het niet voldoet aan de vereisten van artikel 94, onder b) en c), van het Reglement voor de procesvoering van het Hof. De verwijzende rechter schetst het feitelijke en juridische kader van de prejudiciële vragen niet voldoende en zet niet uiteen waarom hij twijfels heeft over de uitlegging van het Unierecht. Voorts valt het volgens de Slowaakse regering te betwijfelen of verordening nr. 785/2004 en het Verdrag van Montreal op het hoofdgeding van toepassing zijn.

19 Krachtens artikel 94, onder a) tot en met c), van het Reglement voor procesvoering moet de nationale rechter in zijn verzoek om een prejudiciële beslissing het feitelijke en juridische kader van het hoofdgeding uiteenzetten en de nodige toelichting verstrekken bij de redenen voor de keuze van de Unierechtelijke bepalingen waarvan hij om uitlegging verzoekt en bij het verband tussen die bepalingen en de nationale wettelijke regeling die van toepassing is op het bij hem aanhangige geding. Deze cumulatieve vereisten met betrekking tot de inhoud van een verzoek om een prejudiciële beslissing worden eveneens in herinnering gebracht in de punten 13, 15 en 16 van de aanbevelingen van het Hof van Justitie van de Europese Unie aan de nationale rechterlijke instanties over het aanhangig maken van prejudiciële procedures (PB 2019, C 380, blz. 1) (zie in die zin arrest van 8 juni 2023, Lyoness Europe, C‑455/21, EU:C:2023:455, punten 26 en 27 ).

20 In casu bevat het verzoek om een prejudiciële beslissing een voldoende nauwkeurige uiteenzetting van de relevante feiten. Daarnaast merkt de verwijzende rechter in dat verzoek uitdrukkelijk op dat de Unierechtelijke begrippen waarop zijn prejudiciële vragen betrekking hebben, door partijen in het hoofdgeding op uiteenlopende wijze worden uitgelegd, wat hem ertoe heeft gebracht het Hof vragen te stellen over de uitlegging van deze begrippen. Voorts blijkt uit dit verzoek en uit de bewoordingen zelf van deze vragen genoegzaam welk verband die rechter legt tussen die vragen en het voorwerp van het hoofdgeding.

21 Het is juist dat die rechter niet heeft vermeld wat de inhoud is van de bepalingen van het Slowaakse recht op grond waarvan het ministerie van Binnenlandse Zaken van de Slowaakse Republiek aansprakelijk is voor de door verzoekers in het hoofdgeding gestelde immateriële schade. Aangezien de procedure met betrekking tot de prejudiciële verwijzing niet de uitlegging van nationale wettelijke of bestuursrechtelijke bepalingen betreft, heeft – in de geest van samenwerking waarop de betrekkingen tussen de nationale rechterlijke instanties en het Hof in het kader van deze procedure gebaseerd moeten zijn – het in een verzoek om een prejudiciële beslissing ontbreken van bepaalde aanwijzingen over het nationale recht dat van toepassing is op het hoofdgeding evenwel niet noodzakelijk tot gevolg dat dit verzoek niet-ontvankelijk is [zie in die zin arresten van 30 april 1986, Asjes e.a., 209/84–213/84, EU:C:1986:188, punt 12 , en  6 oktober 2021, LU (Invordering van verkeersboeten), C‑136/20, EU:C:2021:804, punt 32 en aldaar aangehaalde rechtspraak].

22 Wanneer niet duidelijk blijkt dat de uitlegging van een Unierechtelijke handeling geen verband houdt met een reëel geschil of met het voorwerp van het hoofdgeding, betreft de exceptie van niet-toepasselijkheid van deze handeling op het hoofdgeding voorts niet de ontvankelijkheid van het verzoek om een prejudiciële beslissing, maar de grond van de gestelde prejudiciële vragen [arrest van 16 februari 2023, Rzecznik Praw Dziecka e.a. (Schorsing van de terugkeerbeslissing), C‑638/22 PPU, EU:C:2023:103, punt 53 en aldaar aangehaalde rechtspraak].

23 Derhalve dient het verzoek om een prejudiciële beslissing ontvankelijk te worden verklaard.

Beantwoording van de prejudiciële vragen

Kosten

42 Ten aanzien van de partijen in het hoofdgeding is de procedure als een aldaar gerezen incident te beschouwen, zodat de verwijzende rechter over de kosten heeft te beslissen. De door anderen wegens indiening van hun opmerkingen bij het Hof gemaakte kosten komen niet voor vergoeding in aanmerking.